Kâğıt Paranın Karşılığı Var mı?
Kâğıt para ilk kez 7. Yüzyılda
Tang Hanedanının hükümranlığı sırasında Çin’de kullanıldı. Madeni paralarını
sürekli yanlarında taşımak zahmet ve riskinden kurtulmak isteyen tüccarlar
paralarını güvenilir kişilere emanet olarak bırakıyorlar ve karşılığında yazılı
bir senet alıyorlardı. Zaman içinde bu senetler arkalarına devir kayıtları ve
mühürleri konularak, yani bir anlamda ciro edilerek, başkalarına devredilir
oldular. Böylece malı alan kişi bunun karşılığında satıcıya bu emanet senedini
devrettiğinde para el değiştirmiş oluyordu.
960 yılında, Çin’de Song
Hanedanının hükümranlığı sırasında bakır arzında ortaya çıkan düşüş madeni para
basımını kısıtladı. Bu sıkıntıyı aşabilmek için bu kez hükümet kâğıt para
basımına gitti. Bunlar geçici süreyle yürürlükte kalacak paralar olarak
basılmıştı. Bu paralar, maden karşılığı basılıyor ve parayı getirene karşılığı
olan madenin ödeneceği sözünü taşıyordu. Adına Jiaozi denilen bu kâğıt paralar madeni
paralarla birlikte tedavülde kaldı.
Merkezi hükümet kâğıt paranın
üstünlüklerini fark edince kâğıt para basımını tekel olarak üstlenmeye yöneldi
ve 1120 yılından itibaren kâğıt devlet parasını basmaya başladı. Çin’e, giden
Venedikli tüccarlar devlet garantisi altında basılan ve kolaylık sağlayan kâğıt
para düşüncesini batıya taşıdılar. Bugün banknot olarak bildiğimiz terim ilk
kez İtalyanlar tarafından ondördüncü yüzyılda “Nota di Banco” olarak
kullanılmaya başlandı. İtalyan bankaları kendilerine emanet edilen paralar
karşılığında banknot düzenler oldular ve bu banknotlar elden ele dolaşarak,
Çin’de Tang hanedanı zamanında olduğu gibi, kâğıt para işlevi görmeye yöneldi.
Madeni parayla ilişkisi
koparılmış kâğıt parayı basan ilk kamu bankası 1609 yılında kurulmuş olan ve
Merkez Bankalarının ilk örneği olarak kabul edilen Amsterdam Bankası’dır. Merkez
Bankalarının en eski örnekleri arasında kabul edilen İsveç Merkez Bankası (Riksbank,
1664) ve İngiltere Merkez Bankası’nın (Bank of England, 1694) kuruluş amacı hükümetin
ihtiyacı olana borç parayı sağlamaktı.
Birinci Dünya Savaşı öncesinde
hemen her yerde hükümetler kâğıt para basımını tekel haline getirdi ve çoğu bu
yetkiyi Merkez Bankasına verdi. Basılan kâğıt paraların değerli maden
(çoğunlukla altın) karşılığı vardı. Bu karşılığı bulundurmakla kâğıt parayı
getirene o karşılığın ödenmesi sözü verilmiş oluyordu. Birinci Dünya Savaşıyla
birlikte bu söz rafa kaldırıldı ve kâğıt para yalnızca yasal bir zorunluluğa
dayalı olarak kullanılır oldu. Savaştan sonra karşılık meselesi yeniden
oturtulmaya çalışılsa da gerçekleşmedi.
Madeni para, üzerinde yazılı
değer kadar olmasa bile bir değer taşır. Kâğıt paranın üzerinde taşıdığı değere
karşılık gerçek değeri ise yalnızca kâğıt ve mürekkep değeridir. Buna fiat para
deniyor. Fiat, Latince “öyle olması gereken” anlamını taşıyan bir sözcük. Yani
kâğıt paranın üzerindeki değer, yalnızca hükümet veya yasalar öyle söylediği
için var olan bir değerdir, başka bir karşılığı yoktur.
ABD, 1971 yılında doların altın
karşılığını kaldırınca dünyadaki bütün kâğıt paralar karşılıksız kalmış oldu.
Bugün kâğıt paraların karşılığı yalnızca devletin itibarıdır. Buna karşılık
sokaktaki insan, eski uygulamadan kalma alışkanlıkla kâğıt paranın hala bir
altın karşılığı olduğunu sanır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202635 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.