2001 Sonrası Değişen Büyüme Modeli
2001 krizine gelinceye kadar Türkiye
temel taşı kamu kesimi harcamalarının yüksek tutulması olan bir büyüme modeli
uyguladı. Personel harcamaları gibi cari harcamalar, sosyal güvenlik
kuruluşlarına verilen destekler ve KİT’lere yapılan görev zararı ödemeleri gibi
transfer harcamaları ve yatırım harcamaları bütçede yüksek düzeylerdeydi. Buna
karşılık devletin topladığı vergiler sınırlıydı ve artırılması için bir çaba da
yoktu. Aslında o dönemde vergileri artırmak pek moda değildi. Bu model yüksek
bütçe açıkları ve kamu harcamaları yoluyla büyümeyi sağlamayı hedefliyordu ve
1980’lerin ortasına kadar yerine bir alternatif aranmadan uygulandı.
1980’lerin ortasında harcamalar
gelirlerin öylesine üzerine çıkmaya başladı ki bütçe açıkları taşınamaz
boyutlara ulaştı. O aşamada üç yoldan birisinin seçilmesi gerekiyordu. Ya
vergiler artırılacak ve harcamalar bu yolla finanse edilecekti veya harcamalar
kısılıp bütçe açığı düşürülmeye çalışılacaktı ya da açık borçlanmayla finanse
edilecekti. Dönemin koşulları vergilerin artırılmasına uygun değildi. Çünkü
bütün dünyayı saran bir “arz yönlü ekonomi” modası vardı. Ve bu modaya göre
vergileri artırmak değil azaltmak, kuralları sıkılaştırmak değil kaldırmak
gerekiyordu. Türkiye, ABD (Reagan uygulamaları) ve İngiltere’den (Thatcher
uygulamaları) yayılan bu modaya uyarak borçlanma yolunu seçti.
1980’ler ve 90’lar boyunca
Türkiye kamu harcamalarını kısmadı, vergileri artırmadı ama borçlanmasını
inanılmaz ölçüde artırdı. Borçlanma arttıkça piyasada özel kesim aleyhine dışlanma
etkisi büyüdü, faizler yükseldi, Hazine giderek daha pahalı ve kısa vadeli
borçlanır konuma geldi. Sonunda faiz harcamalarının bütçe harcamalarının en
önemli kalemini oluşturduğu bir görünüm çıktı ortaya. Borçlar, yeni
borçlanmalarla çevrilir oldu ve kamu kesimi bütçe açığı / GSYH oranı 2001
krizinden önceki dönemde yüzde 10’un üzerine çıkarken kamu kesimi brüt borç stoku
/ GSYH oranı da yüzde 70’i aştı. Aynı dönemde cari açık / GSYH oranı yüzde 3’ün,
özel kesim dış borç stoku / GSYH oranı ise yüzde 20’nin altında seyrediyordu.
2001 krizine kadar gelen bu model
kamu kesiminin ağırlığına, bütçe açıklarına ve dolayısıyla kamu kesiminin iç ve
dış borçlanmasına dayalı bir büyüme modeliydi.
2001 krizinden ve AKP’nin iktidara
gelmesinden sonra model değişti. Kamu maliyesinde harcamaları kısıcı, vergileri
artırıcı ve kamu borçlanmasını azaltıcı yönde adımlar atıldı. Kamu kesiminin iç
ve dış borçlanmasındaki azalmanın yarattığı boşluğu yani dışlanma etkisinin
ortadan kalkmasının sonucu özel kesim çok daha rahat ve kolay olarak
borçlanmaya başladı. Son on yılda kamu kesimi bütçe açıklarının azaldığı, kamu
borç yükünün hızla düştüğü buna karşılık cari açığın arttığı ve özel kesim borç
yükünün yükseldiği bir dönem yaşandı.
Bu model değişikliğinin yansıması
2011 yılı itibariyle şöyle bir görünüm veriyor: Kamu kesimi bütçe açığı / GSYH
oranı yüzde 1,3, kamu kesimi borç stoku / GSYH oranı yüzde 40, cari açık / GSYH
oranı yüzde 9,9, özel kesim dış borç stoku / GSYH oranı yüzde 26.
2001 krizinden sonra uygulanan
model özel kesimin ağırlığına, cari açığa ve dolayısıyla özel kesimin dış
finansman bularak borçlanmasına dayalı bir büyüme modelidir.
Özetle söyleyelim eski modelin
ağırlıkları kamu kesimi, bütçe açığı ve iç borçlanmayla finansmandı, yeni
modelin ağırlıkları özel kesim, cari açık ve dış borçlanmayla finansmandır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202629 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.