Ekonomik Krizleri Anlama Rehberi
Enflasyon
Enflasyon en basit tanımıyla fiyatlar genel düzeyinde
ortaya çıkan sürekli artış demektir. Bu basit tanımı ayrıntılarıyla bir kez
daha ortaya koyalım: (1) Ele alınacak olan fiyatlar genel düzeyidir. Yani tek
tek fiyat artışları enflasyon olarak tanımlanamaz. (2) Fiyatlar genel düzeyinin
sürekli bir artış içinde olması gereklidir. Yani, bir veya birkaç malın
fiyatının sürekli artış göstermesi, ya da bütün malların bir defa artış
göstermesi enflasyon değildir.
Kaynaklarına göre sınıflandırıldığında iki çeşit enflasyon
vardır: (1) Talep Enflasyonu, (2) Maliyet Enflasyonu. Toplam talep düzeyinin
arzı aşarak sürekli fiyat yükselmesine neden olması halinde talep enflasyonu
ortaya çıkar. Bir başka deyişle talep enflasyonu tüketim harcamalarındaki
artıştan, bu da genellikle para arzının yükselmesinden kaynaklanır. Üretimde
girdi olarak kullanılan mal ve hizmetlerin maliyetlerinde ortaya çıkan artışlar
sonucunda fiyatların sürekli artış içine girmesi halinde ise maliyet enflasyonu
meydana gelir. Maliyet enflasyonu, ücret-gelir çekişmesi, yerli ve ithal girdi
malları (petrol gibi) fiyatlarının yükselmesi gibi nedenlerle oluşur.
Deflasyon
Deflasyon en kısa tanımıyla fiyatlar genel düzeyinde
sürekli düşüş halidir. Bu durumda paranın satınalma gücü yükselir. Burada
dikkat edilmesi gereken konu fiyat düşüşünün genel olması ve süreklilik
göstermesidir. Bir başka ifadeyle bir ya da iki malın fiyatının düşmesi ya da
bütün malların fiyatının bir defaya özgü olarak düşmesi deflasyon olarak
tanımlanamaz. Yılbaşında eğer 100 TL’ye alınan malların aynısını yılsonunda 90
TL’ye alıyorsanız o zaman paranızın satınalma gücü artmış demektir.
İlk bakışta olumlu bir ekonomik durum gibi görünen
deflasyon aslında enflasyondan çok daha önemli bir ekonomik krizin ifadesidir.
Japonya oldukça uzun süreli bir deflasyonist dönem yaşamıştır.
Deflasyonist eğilimler devam ederse üretici üretimden
vazgeçer ve bu kez ekonomi büyüyememe kriziyle karşı karşıya kalabilir. 2008
yılında başlayan küresel kriz (büyük resesyon) birçok ülkede deflasyonist
eğilimlerin doğmasına yol açmış ve birçok ülke bu sorunu aşabilmek için talebi,
yani tüketimi canlandırmaya yönelik genişletici maliye ve para politikası
uygulamak zorunda kalmıştır.
Resesyon
Resesyon ekonomide küçülme halidir. Bununla birlikte
ekonomide bir çeyreklik dönemde yaşanacak bir küçülme hali resesyon olarak
tanımlanmamaktadır. Genel olarak ekonomik faaliyetlerin daralması, küçülmesi
olarak ifade edilse de son yıllarda çok daha spesifik bir tanımlama
getirilmiştir. Buna göre eğer bir ekonomide üst üste iki çeyrek GSYH küçülmesi
yaşanmışsa o ekonomide resesyon söz konusu demektir.
Resesyon bazı hallerde iki çeyrek sonrasında sona
erebileceği gibi bazı hallerde daha uzun süreli olabilir. Bir ekonominin
resesyondan iki çeyrek sonunda çıkmasına V tipi çıkış, daha uzun bir sürede
çıkmasına ise U tipi çıkış adı veriliyor. Eğer ekonomi resesyondan çıkışa
geçtikten sonra yeniden küçülmeye girmişse o zaman da buna W tipi resesyon ya
da çift dipli resesyona adı veriliyor.
2008 yılında başlayan küresel krizde çeşitli ülkelerde
resesyon tiplerinin hemen hepsiyle karşılaşıldı. Örneğin Türkiye V tipi
resesyon yaşadı. Buna karşılık İngiltere’nin küresel krizde yaşadığı küçülme W
tipine daha yakın bir resesyondur.
Depresyon
Bir ekonomide ekonomik faaliyetlerin uzun süreli olarak
aşağı yönlü olması depresyon olarak adlandırılıyor.
Depresyon ile resesyonu birbirinden ayıran iki önemli nokta
vardır: (1) Resesyon ekonomik faaliyetlerde daha kısa süreli bir küçülme
halidir. Genellikle iki çeyrek ile birkaç yıl arasında sürer. Depresyon daha
uzun süreli bir çöküşü ifade eder. Örneğin İngiltere ve ABD’de Uzun Depresyon
(1873 – 1896) neredeyse çeyrek yüzyıl sürmüştür. ABD’de Büyük Depresyon (1929 –
1933) 5 yıl sürmüştür. (2) Resesyonda GSYH küçülmesi daha düşük düzeydedir.
Bazı iktisatçılara göre GSYH’daki küçülmenin depresyon olarak kabul edilmesi
için yüzde 10 dolayında bir küçülme olması gerekir.
ABD’de Büyük Depresyon süresince GSYH neredeyse yarı yarıya
düşmüştür. 1929’da 103,6 milyar dolar olan GSYH, depresyonun son yılı olarak
kabul edilen 1933 yılında 56,4 milyar dolara gerilemişti.
Stagflasyon
Bir ekonomide enflasyon olgusu yaşanırken ekonomi
büyümüyorsa o ekonomide stagflasyon (enflasyon içinde durgunluk) hali var
demektir.
1974 yılında yaşanan petrol şoku birçok ülkede stagflasyon
olgusunun ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Ekonomik krizlerin başa çıkılması zor olanlarından birisi
budur. Eğer ekonomi enflasyon içinde büyümeye devam etse bir miktar büyümeden
fedakarlık ederek enflasyonu düşürmek daha kolay olabilirdi. Oysa stagflasyonda
bir yandan enflasyonla mücadele edecek bir yandan da ekonomiyi canlandıracak
bir ekonomi politikası biçimlendirmek gerekir ki bu çok kolay bir iş değildir.
Çünkü bu iki politika genelde birbiriyle çelişen politikalardır. Bu durumda iki
hedefi de tutturamayacak bir politika arayışı içine girmektense bir seçim
yaparak önceliği bu iki hedeften birisine vermek daha uygun olabilir.
Slumpflasyon
Bir ekonomide enflasyon olgusu yaşanırken ekonomi
küçülüyorsa o ekonomide slumpflasyon (enflasyon içinde küçülme) hali var
demektir.
Ekonomik krizlerin en zoru budur. Çünkü burada bir yandan
enflasyonu düşürmeye uğraşırken bir yandan da ekonominin küçülmesini önce
durdurmaya sonra da büyümeye döndürmeye yönelik bir ekonomi politikası
uygulamak gerekmektedir. Makroekonomik hedeflerin ve politika araçlarının birbiriyle
çelişkisi en fazla burada ortaya çıkar. Bir yandan enflasyonu düşürmek, bir
yandan büyümeye geçmek, bir yandan bunlara eşlik etmesi büyük olasılık içinde
olan işsizlik artışını engelleyip istihdamı artırabilmek birbiriyle çelişen
hedeflerdir.
Kriz
hallerinin kötüden daha az kötüye sıralanması
Buraya kadar anlattığımız krizlerin en kötüden daha az
kötüye doğru sıralanması şöyledir: 1.Slumpflasyon, 2.Depresyon, 3.Resesyon, 4.Deflasyon,
5.Stagflasyon, 6.Enflasyon
Bu sıralamada uygulanacak ekonomi politikasının zorluğu
dikkate alınmıştır. En zor politika slumpflasyon için oluşturulacak politikadır.
Çünkü bir yandan ekonomik küçülmeyle bir yandan da enflasyonla mücadele etmek
gerekecektir ki bu iki mücadelede kullanılacak araçlar çoğu kez birbirinin
aleyhine çalışır.
Bunların bir bölümü çoğu kez bir arada olabilir ya da zaman
içinde birinden ötekine dönüşbeilir. Örneğin slumpflasyonda enflasyonla
resesyon birlikte görünür. Başlangıçta resesyon olarak başlayan bir kriz
derinleştikçe depresyona dönüşebilir. Enflasyonla büyüme bir arada giderken
büyümenin durmasıyla birlikte stagflasyon ortaya çıkabilir.
Ekonomik krizlerle mücadelede ekonomi
poitikası
Ekonomik krizlerle mücadele için çeşitli ekonomi
okullarının farklı görüşleri vardır. Örneğin Keynesyen ekole bağlı iktisatçılar
resesyonun toplam talepteki yetersizlikten kaynaklandığını düşünürler ve o
nedenle de kamu harcamalarının artırılması yoluyla maliye politikası
önlemlerine ağırlık verilmesini önerirler. Resesyon konusunda aynı yönde yani
talep yetersizliği yönünde teşhis koyan Monetaristler ise para arzının
genişletilmesinin daha doğru olacağı görüşünü ileri sürerler. Arz yönlü ekonomi
okulu üyesi iktisatçılar konunun arz yetersizliğinden kaynaklandığını ve o
nedenle arzı artıracak biçimde vergi indirimleri uygulanmasını önerirler.
Ekonomik krizlerde hangi ekonomi politikasının seçilip
uygulanacağı konusu krizin çeşidine, derinliğine ve ülkenin ekonomik ve sosyal
koşullarına yakından bağlıdır. Bazı hallerde maliye politikası bazı hallerde
para politikası bazı hallerde heterodoks ekonomi politikası araçlarının devreye
sokulması gerekebilir. Bazı hallerde bu politikaların hepsini bir arada
birbirini destekleyecek biçimde uygulamak gerekebilir.
Öte yandan bu gibi ekonomik krizlerde beklentilerin olumsuz
görünümden olumlu görünüme çevrilebilmesi de büyük önem taşır. Bu gibi
durumlarda beklenti yönetimi etkin bir politika aracı olarak
kullanılabilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202639 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.