Özelleştirme Bir İşe Yaradı mı?
Türkiye Cumhuriyeti’nin, Osmanlı İmparatorluğu’ndan
devraldığı yapıda, sanayi üretimi yapan, en önemlisi Sanayi ve Maadin Bankası
(sonradan Sümerbank ve Etibank) olan bazı kamu iktisadi teşebbüsleri vardı. Cumhuriyetin
kuruluşundan itibaren uzun bir süre özel kesimin yeterince büyük olmaması,
sermaye birikimi eksikliği ve birçok konuda girişimcilik yetersizliği gibi
konular geçerliydi. Bu nedenle yeni kamu iktisadi teşebbüsleri kurulmaya devam
etti. 1980’lerden başlayarak bütün dünyayı özelleştirme modası sardı. Artık
yeni moda, kamu kurumları kurmak değil, özel kesimin yolunu açmaktı. Bunun
sonucunda birçok ülkede kamu kesimi, elindeki üretim birimlerini özel kesime
satmaya başladı. Özelleştirme denilen bu olgu Türkiye’ye yansıdı ve asıl
etkisini 2003 – 2013 arasındaki 11 yıllık dönemde gösterdi.
Özelleştirmenin iki önemli amacı söz konusu: (1) Kamu kesimi elinde zarar eden ya da yeterince kâr edemeyen şirketleri özel kesime devrederek bunların kârlı ve verimli çalışmasının sağlanması. Bildiğim kadarıyla bu konu üzerinde bir çalışma henüz yapılmadı. Dolayısıyla bu şirketlerin özel kesime devredildikten sonra eskiye göre ne kadar daha verimli ve kârlı çalıştıklarını bilmiyoruz. (2) Özelleştirmeden elde edilecek gelirlerle kamu kesiminin borcunun düşürülmesi ve yükünün hafifletilmesi. Bu ikinci konuyu irdeleyebilmek için bazı verilere başvuracağım.
Sunacağım ilk veri seti 2003 – 2013 yılları arasında elde
edilen özelleştirme gelirlerini ve özel kesimin dış borçlarındaki gelişimi gösteriyor
(Kaynak: Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, Hazine Müsteşarlığı.)
Yıllar
|
Özelleştirme Geliri (Milyar USD)
|
Özel Kesim Dış Borcu
|
2003
|
0,2
|
49
|
2004
|
13
|
64
|
2005
|
8
|
85
|
2006
|
8
|
121
|
2007
|
4
|
161
|
2008
|
6
|
189
|
2009
|
2
|
172
|
2010
|
3
|
191
|
2011
|
1
|
201
|
2012
|
3
|
228
|
2013
|
13
|
255
|
Toplam
|
62
|
255
|
Bu tabloya göre Türkiye, söz konusu 11 yılda yaptığı
özelleştirme işlemleri sonucunda toplam 62 milyar dolar özelleştirme geliri
elde etmiş bulunuyor. Bu, yılda ortalama 5,6 milyar doların üzerinde bir
özelleştirme gelirine denk geliyor. 62 milyar dolar dış borç stokunun
düşürülmesi açısından önemli bir miktar. Buna karşılık özel kesimin dış
borçlarında görülen artışın bir bölümünün bu özelleştirmelere yönelik satın
almalardan oluştuğunu vurgulamak gerekir. Özelleştirilen kamu kuruluşlarını
satın almak isteyen özel kesim kuruluşları bu satın almaları
gerçekleştirebilmek için dışarıdan finansman buldukları için bu tutarlar özel
kesim dış borçlarını artırmış görünüyor. Buna karşılık özel kesimin dış borç
stokundaki artış, özelleştirmenin tamamını borçlanarak karşılamış olsalar bile,
çok yüksek bir artış. Bu, bize özel kesimin, özelleştirme dışındaki ihtiyaçları
için de dışarıdan oldukça yüklü borçlanmalara girdiğini gösteriyor.
İkinci olarak kamu kesiminin iç ve dış borç stokunu gösteren
tabloyu sunacağım (Kaynak: Hazine Müsteşarlığı. Not: Bu tabloda yer alan kamu
iç borç stokunu, karşılaştırmayı aynı temele indirgeyebilmek için, yıllık
ortalama dolar kurlarını kullanarak dolara çevirdim.)
Yıllar
|
Kamu Dış Borcu
(Milyar USD) |
Kamu İç Borcu
(Milyar TL) |
USD Kuru
|
Kamu İç Borcu
(Milyar USD) |
Toplam Kamu Borcu
(Milyar USD) |
2003
|
63
|
194
|
1,49
|
131
|
194
|
2004
|
69
|
224
|
1,43
|
157
|
226
|
2005
|
65
|
245
|
1,35
|
181
|
246
|
2006
|
67
|
251
|
1,44
|
174
|
241
|
2007
|
67
|
255
|
1,30
|
196
|
263
|
2008
|
70
|
275
|
1,28
|
214
|
284
|
2009
|
74
|
330
|
1,56
|
212
|
286
|
2010
|
78
|
353
|
1,50
|
235
|
313
|
2011
|
79
|
369
|
1,67
|
221
|
300
|
2012
|
82
|
387
|
1,79
|
216
|
298
|
2013
|
86
|
403
|
1,90
|
212
|
298
|
Toplam
|
86
|
403
|
212
|
298
|
Tabloya göre 2003 yılında 63 milyar dolar olan kamu dış borç
stoku 2013 yılsonu itibariyle 86 milyar dolara, 2003 yılında 131 milyar dolar
olan kamu iç borç stoku 2013 yılsonunda 212 milyar dolara yükselmiş. Kamu
kesiminin iç ve dış borç stokuna bir arada bakarsak 2003 yılsonunda 194 milyar
dolar olan kamu kesimi toplam borç stoku, 2013 yılsonunda 298 milyar dolara
çıkmış.
Kamu kesimi, 2003 – 2013 yılları arasında 62 milyar dolarlık
özelleştirme geliri elde ettiği halde toplam borç stokunu düşürmek bir yana
yüzde 54 oranında artırmış. Demek ki özelleştirme yukarıda değindiğim ikinci
amacını gerçekleştirememiş.
Son olarak Türkiye’nin özel kesim ve kamu kesimi dış borç
stokunun toplamını yani Türkiye’nin dış borç stokunu özelleştirme gelirleriyle
karşılaştırmalı olarak ortaya koyan tabloyu sunacağım (Kaynak: Hazine
Müsteşarlığı, Kalkınma Bakanlığı. Not: Yapılan yatırımlar toplamı ilgili yıllardaki yatırımların GSYH'ya oranının ilgili yıllar GSYH sayılarıyla çarpılarak hesaplanmıştır.)
Bu son tablo bize özetle, Cumhuriyet tarihi boyunca
yaratılmış kamu birikiminin önemli bir bölümünü 2003 – 2013 yılları arasında 62
milyar dolara sattığımızı, bunları satın alan özel kesimin bu satın almalar ve
diğer yatırımları için yaptıkları borçlanmalar karşılığında borç stokunu 49
milyar dolardan 255 milyar dolara yükselttiğini gösteriyor.
|
Yıllar
|
Özelleştirme Geliri (Milyar USD)
|
Özel Kesim Dış Borcu (Milyar USD)
|
Toplam Kamu Borcu (Milyar USD)
|
Yapılan Yatırımlar Toplamı (Milyar USD)
|
Bütçe Giderleri (Milyar USD)
|
|
2003
|
0,2
|
49
|
194
|
54
|
94
|
|
2004
|
13
|
64
|
226
|
76
|
99
|
|
2005
|
8
|
85
|
246
|
96
|
107
|
|
2006
|
8
|
121
|
241
|
116
|
122
|
|
2007
|
4
|
161
|
263
|
139
|
157
|
|
2008
|
6
|
189
|
284
|
162
|
177
|
|
2009
|
2
|
172
|
286
|
92
|
171
|
|
2010
|
3
|
191
|
313
|
147
|
196
|
|
2011
|
1
|
201
|
300
|
173
|
187
|
|
2012
|
3
|
228
|
298
|
157
|
202
|
|
2013
|
13
|
255
|
298
|
122
|
215
|
|
Toplam
|
62
|
255
|
298
|
1.334
|
1.726
|
Tablonun söylediği en önemli şey şu: Kamu kesimi 62 milyar
dolarlık mal sattığı ve gelir elde ettiği halde iç ve dış borç stoku toplamını
azaltmak bir yana, 194 milyar dolardan 298 milyar dolara çıkarmış. Buna
karşılık aynı dönemde yapılan yatırımlar toplamı yaklaşık 1,3 trilyon dolara
ulaşmış bulunuyor. Özel kesim dış borcu ve kamu kesiminin toplam borcunda
ortaya çıkan yaklaşık 310 milyar dolarlık artışa karşılık 1,3 trilyon dolarlık
toplam yatırım artışı söz konusu. Aynı dönem içinde bütçe giderleri 1,7 trilyon
dolarlık bir toplama ulaşmış.
Bir benzetme yapmak gerekirse borçlarını ödemek için evdeki
gümüşleri satan ailenin dönem sonunda daha fazla borçlu hale gelmesine benzer
bir durumdayız. Buna karşılık ülke bir yandan bu kadar borçlanarak, bir yandan bütçe gelirlerini ve bir yandan da veri eksikleri nedeniyle tabloda yer
veremediğimiz özel kesim harcamalarını kullanarak 1,3 trilyon dolarlık yeni
yatırım yapmış.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202656 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.