Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Yüksek Rezerv İllüzyonu

Önce ROK’suz ve ROKlu zorunlu karşılık sisteminin nasıl çalıştığını anlatalım
Zorunlu karşılık, ROK ve döviz rezervinin tanımları ve açıklamaları yazının altındaki ekte verilmiştir.

Merkez Bankası (TCMB), bankaların, 1 yıla kadar vadeli TL mevduat hesabı için ayırması gereken zorunlu karşılık oranını yüzde 11,5, 1 yıla kadar vadeli yabancı para mevduat hesabı için ayırması gereken zorunlu karşılık oranını yüzde 13 olarak belirledi. TCMB’nin, TL zorunlu karşılıkların bir bölümünü yabancı para ile yatırmak isteyen bankalar için saptadığı yeni ROK katsayıları da ikinci seçenek başlığı altındaki tablonun 3. sütununda gösterildiği gibidir.

Anlatımı basitleştirebilmek için Türkiye’de tek bir banka (X Bankası) olduğunu ve bu bankaya 1 ay vadeli 100.000 TL ve 1 ay vadeli 50.000 USD mevduat yatırıldığını varsayalım.

X Bankası’nın zorunlu karşılıklarını hesaplamak ve yatırmak konusunda önünde iki seçenek vardır:

Birinci Seçenek: X Bankası ROK tercihini kullanmama yolunu seçerse hesaplamayı şöyle yapacaktır:

X Bankası
Mevduat (1)
Para Cinsi (2)
Zorunlu Karşılık Oranı (3)
Zorunlu Karşılık Tutarı
(4 = 1 x 3)
100.000
TL
0,115
11.500
50.000
USD
0,130
6.500
TCMB
TL
USD
Döviz Rezervi (USD)
11.500
6.500
6.500

Buna göre TCMB’ye 11.500 TL ve 6.500 USD zorunlu karşılık yatırdıktan sonra X Bankasının elinde krediye dönüştürebileceği 88.500 TL ve 43.500 USD tutarında mevduatlar kalacaktır.  TCMB’nin döviz rezervi ise 6.500 USD olacaktır.

İkinci Seçenek: X Bankası ROK tercihini kullanırsa 50.000 USD’lik yabancı para mevduat için yatırması gereken 6.500 USD’lik zorunlu karşılıkta bir değişiklik olmayacaktır.

X Bankası, 100.000 TL’lik mevduat için yüzde 11,5 oranındaki 11.500 TL tutarındaki zorunlu karşılığın yüzde 40’ı olan 4.600 TL’yi TL olarak yatıracak, yüzde 60’ı olan 6.900 TL’yi ROK katsayılarıyla ve o günkü kurla dönüştürüp USD olarak yatıracaktır.

Söz konusu 6.900 TL’nin USD cinsinden zorunlu karşılık tutarının hesaplanmasını aşağıdaki tabloda gösteriyoruz (1 USD = 2,32 TL). Tabloda 1. sütun TL zorunlu karşılığın yüzde 60’ının dövizle ödenmesi opsiyonunda yüzde 60’lık bölümün dilimlere bölünmesini, 2. sütun her bir dilimdeki değeri, 3. sütun ilgili dilime uygulanacak rezerv opsiyon katsayısını (ROK), 4. sütun TL zorunlu karşılığın yüzde 60’lık tutarından ilgili dilime denk gelen tutarı, 5. sütun ROK ile ilgili dilime denk gelen tutarın çarpımını yani (3) x (4)’ü, 6. sütun USD kuru ile ROK uygulamasıyla bulunan TL tutarın çarpımını ya da her bir dilim için yatırılacak USD tutarını gösteriyor.   

(1)   Döviz Tesis İmkânı Dilimleri (%)
(2)
(3) ROK
(4) 11.500
(5 = 3x4)
(6) 2,32
0-30
0,30
1,2
3.450
4.140
1.784
30-35
0,05
1,5
575
863
372
35-40
0,05
1,9
575
1.093
471
40-45
0,05
2,3
575
1.323
570
45-50
0,05
2,7
575
1.553
669
50-55
0,05
3,1
575
1.783
768
55-56
0,01
3,3
115
380
164
56-57
0,01
3,5
115
403
173
57-58
0,01
3,7
115
426
183
58-59
0,01
3,9
115
449
193
59-60
0,01
4,1
115
472
203
TOPLAM
6.900
12.880
5.552

İkinci seçenek uygulamasını da şöyle özetleyebiliriz:

X Bankası
Mevduat (1)
Para Cinsi (2)
Zorunlu Karşılık Oranı (3)
Zorunlu Karşılık Tutarı
(4 = 1x3)
100.000
TL
0,115
11.500
TL
% 40
4.600
TL
% 60
6.900
TL
ROK Sonrası TL
12.880
USD
ROK Sonrası USD
5.552
50.000
USD
0,130
6.500
TCMB
TL
USD
Döviz Rezervi
4.600
12.052
12.052

Buna göre X Bankası, zorunlu karşılık olarak, 1 ay vadeli 100.000 TL mevduat karşılığında 4.600 TL ve 5.552 USD ve 50.000 USD mevduat karşılığında da 6.500 USD’yi TCMB’ye yatıracaktır. Buna göre X Bankası, TCMB’ye 4.600 TL ve 12.052 USD yatırmış olacak ve elinde krediye dönüştürebileceği 95.400 TL ve 37.948 USD kalmış olacaktır.

İki Seçeneğin X Bankası ve TCMB Açısından Karşılaştırılması
Aşağıdaki tabloda X Bankasının önündeki seçeneklere göre durumun karşılaştırmasını sunuyoruz:



Birinci Seçenek
İkinci Seçenek
Birinci Seçeneğe Göre Fark
X Bankasındaki Görünüm



TL ile Ödenecek Zorunlu Karşılık Tutarı
11.500
4.600
- 6.900
USD ile Ödenecek Zorunlu Karşılık Tutarı 
6.500
12.052
+ 5.552
Kalan TL Mevduatı
88.500
95.400
+ 6.900
Kalan USD Mevduatı
43.500
37.948
- 5.552




TCMB’deki Görünüm



Zorunlu Karşılıktan Gelen TL
11.500
4.600
- 6.900
Zorunlu Karşılıktan Gelen USD
6.500
12.052
+ 5.552
Döviz Rezervi
6.500
12.052
+ 5.552

Bu durumda X Bankası elinde daha çok TL kaynak kalmasını istiyorsa ikinci seçeneği, elinde daha çok USD kaynak kalmasını istiyorsa birinci seçeneği seçecektir. İkinci seçeneği seçmesi halinde TCMB’nin döviz rezervi, ilk seçenektekine göre yüzde 85 oranında daha yüksek olmaktadır.

TCMB Bu Karmaşık Uygulamayı Niçin Yapıyor?
Bunun yanıtı iki yönlüdür: (1) Türk bankaları kısa vadeli olarak yurtdışından ucuza döviz borçlanabilmekte ancak bu dövizleri döviz olarak kolay krediye dönüştürememektedir. Bu döviz kaynaklarını TL kredi olarak kullandırdıklarında açık pozisyonları yükselmekte ve döviz riskini yüklenmiş olmaktadırlar. TCMB, bankalara bu opsiyonu tanıyarak bankaların ellerindeki dövizleri TL zorunlu karşılık yerine yatırmalarına imkan vermekte, böylece bankaların elinde daha kolay krediye dönüştürebilecekleri daha çok TL kalmasını sağlamış olmaktadır. (2) TCMB, TL olarak yatırılması gereken zorunlu karşılıkların bir bölümünü döviz (veya altın) olarak tahsil etmek suretiyle uluslararası rezervlerini artırmış olmaktadır. Yukarıdaki basitleştirilmiş örneğimize baktığımızda bu opsiyonu tanımak suretiyle TCMB’nin döviz rezervi tutarını 6.500 USD’den 12.052 USD’ye yükseltmiş olduğunu görebiliyoruz.  

Sonuçta bankalar, ucuza borçlandıkları dövizi zorunlu karşılık olarak yatırıp daha fazla TL kredi verebilme olanağına kavuşurken TCMB de bu yolla döviz rezervlerini artırmış ve çıkarlar birleşmiş olmaktadır.

2000’ler öncesinde Hazine, bankaların dışarıdan daha ucuza borçlanarak Hazine kağıtlarını almalarını özendirir, bu yolla kamu açıklarını bankalardan borç alarak finanse ederdi. Hazine, finansman sorununu çözdüğü, bankalar da Hazine kağıtlarının faiziyle yüksek kar elde ettiği için Hazine ile bankaların çıkarları birleşmiş olurdu.  

TCMB’nin geçtiğimiz hafta sonu zorunlu karşılıklar ve ROK’a ilişkin aldığı kararı duyurduğu basın duyurusunda açıkladığına göre 26.12.2014 günü itibariyle 106,3 milyar dolar tutarındaki döviz rezervlerinin 33 milyar dolarlık bölümü bu şekilde aslında TL olarak yatırılması gerekirken bu imkanla yabancı para olarak yatırılmış bölümden kaynaklanmaktadır. Yani TCMB, ROK yöntemiyle TL zorunlu karşılıkları yabancı parayla değiştirmemiş olsaydı döviz rezervleri toplamı 2014 sonunda 106,3 milyar dolar değil 73,3 milyar dolar olacaktı. Bankaların dışarıdan borçlanmasını özendirip borçlandıkları dövizleri böyle bir yöntemle TCMB’ye çekince doğal olarak tarihin en yüksek döviz rezervine ulaşmış olunuyor.     

Ne sihirdir ne keramet el çabukluğu marifet.



Ek:  
Zorunlu Karşılıklar
Bankalar topladıkları mevduatın ve diğer kaynakların merkez bankası tarafından belirlenen oranda belirli bir miktarını, ileride karşılaşabilecekleri zorluklarda talep edip kullanabilmek için merkez bankasına yatırmak zorundadırlar. Buna zorunlu karşılıklar, bunun miktarını belirlemeye yarayan orana da karşılık oranı adı veriliyor. Merkez bankasının, karşılık oranını artırıp azaltarak bankaların açabileceği kredi miktarını ve maliyetini etkilemesi eylemine de karşılıklar politikası deniyor.

Rezerv Opsiyon Mekanizması ve Rezerv Opsiyon Katsayısı
MB, Rezerv Opsiyon Mekanizması uygulamasıyla bankaların TL olarak yatırmak zorunda oldukları zorunlu karşılıkların bir bölümünü döviz ya da altın cinsinden yatırmalarına izin veriyor. Bu uygulama, bankalar için bir zorunluluk değil bir alternatif. Yani bankalar, dilerlerse TL zorunlu karşılık tutarını TL olarak, dilerlerse de MB tarafından kararlaştırılan bölümünü yabancı para veya altın ile yatırabiliyor. Bu uygulamayı seçen bankalar yatıracakları döviz veya altın tutarını hesaplarken Rezerv Opsiyon Katsayısını (ROK) uyguluyorlar.

Döviz Rezervleri
Dışticarette, günlük hayatta dünya çapında alış verişte kullanılan ve herkes tarafından kabul gören paralara rezerv para deniyor. Kâğıt para altın karşılığı olarak basılırken kâğıt paranın altınla olan bu ilişkisine konvertibilite (dönüştürülebilirlik) denirdi. 1971’de doların da altın karşılığı kaldırılınca dünyadaki bütün paralar karşılıksız kaldı. O zaman konvertibilitenin tanımı da değişti ve Merkez Bankalarının kendi bastığı parayı getirene açıklanmış kur üzerinden istediği parayı vermeyi kabul ve taahhüt etmesi konvertibilite olarak tanımlanır oldu.

Günümüzde Merkez Bankaları altın ve rezerv niteliği taşıyan yabancı para bulunduruyorlar. Bu para ve altınlara uluslararası rezerv adı veriliyor. Bu rezervleri bir çeşit ekonomik sıkıntı hallerinde başvurmak üzere biriktirilmiş tasarruflar olarak düşünmek mümkündür. Örneğin ekonomik sıkıntılar nedeniyle döviz gelirinde aksama olan bir ekonomi bu rezervlere başvurarak ithalatını bir süre daha sürdürebilir. Ülkeye yatırım yapan veya borç veren yabancılar açısından bu rezervler, ülkenin ekonomik sıkıntıya girmesi halinde yatırımlarının karşılığının veya alacaklarının ödenmesinde bir çeşit güvence olarak kabul ediliyor.    
EtiketlerEkonomiPara
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Ekonomi konusunda

Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026

70 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.