Yüksek Rezerv İllüzyonu
Önce ROK’suz ve ROKlu
zorunlu karşılık sisteminin nasıl çalıştığını anlatalım
Zorunlu karşılık, ROK ve döviz rezervinin tanımları ve
açıklamaları yazının altındaki ekte verilmiştir.
Merkez Bankası (TCMB), bankaların, 1
yıla kadar vadeli TL mevduat hesabı için ayırması gereken zorunlu
karşılık oranını yüzde 11,5, 1 yıla kadar vadeli yabancı para mevduat hesabı için ayırması gereken zorunlu karşılık
oranını yüzde 13 olarak belirledi. TCMB’nin, TL zorunlu karşılıkların bir
bölümünü yabancı para ile yatırmak isteyen bankalar için saptadığı yeni ROK
katsayıları da ikinci seçenek başlığı altındaki tablonun 3. sütununda
gösterildiği gibidir.
Anlatımı basitleştirebilmek için Türkiye’de tek bir banka (X
Bankası) olduğunu ve bu bankaya 1 ay vadeli 100.000 TL ve 1 ay vadeli 50.000
USD mevduat yatırıldığını varsayalım.
X Bankası’nın zorunlu karşılıklarını hesaplamak ve yatırmak
konusunda önünde iki seçenek vardır:
Birinci Seçenek:
X Bankası ROK tercihini kullanmama yolunu seçerse hesaplamayı şöyle yapacaktır:
|
X Bankası
|
|||
|
Mevduat (1)
|
Para Cinsi (2)
|
Zorunlu Karşılık Oranı (3)
|
Zorunlu Karşılık Tutarı
(4 = 1 x 3)
|
|
100.000
|
TL
|
0,115
|
11.500
|
|
50.000
|
USD
|
0,130
|
6.500
|
|
TCMB
|
TL
|
USD
|
Döviz Rezervi (USD)
|
|
11.500
|
6.500
|
6.500
|
Buna göre TCMB’ye 11.500 TL ve 6.500 USD zorunlu karşılık
yatırdıktan sonra X Bankasının elinde krediye dönüştürebileceği 88.500 TL ve 43.500
USD tutarında mevduatlar kalacaktır. TCMB’nin döviz rezervi ise 6.500 USD
olacaktır.
İkinci Seçenek: X
Bankası ROK tercihini kullanırsa 50.000 USD’lik yabancı para mevduat için
yatırması gereken 6.500 USD’lik zorunlu karşılıkta bir değişiklik olmayacaktır.
X Bankası, 100.000 TL’lik mevduat için yüzde 11,5 oranındaki
11.500 TL tutarındaki zorunlu karşılığın yüzde 40’ı olan 4.600 TL’yi TL olarak
yatıracak, yüzde 60’ı olan 6.900 TL’yi ROK katsayılarıyla ve o günkü kurla
dönüştürüp USD olarak yatıracaktır.
Söz konusu 6.900 TL’nin USD cinsinden zorunlu karşılık
tutarının hesaplanmasını aşağıdaki tabloda gösteriyoruz (1 USD = 2,32 TL). Tabloda
1. sütun TL zorunlu karşılığın yüzde 60’ının dövizle ödenmesi opsiyonunda yüzde
60’lık bölümün dilimlere bölünmesini, 2. sütun her bir dilimdeki değeri, 3.
sütun ilgili dilime uygulanacak rezerv opsiyon katsayısını (ROK), 4. sütun TL
zorunlu karşılığın yüzde 60’lık tutarından ilgili dilime denk gelen tutarı, 5.
sütun ROK ile ilgili dilime denk gelen tutarın çarpımını yani (3) x (4)’ü, 6.
sütun USD kuru ile ROK uygulamasıyla bulunan TL tutarın çarpımını ya da her bir
dilim için yatırılacak USD tutarını gösteriyor.
|
(1)
Döviz Tesis İmkânı Dilimleri (%)
|
(2)
|
(3) ROK
|
(4) 11.500
|
(5 = 3x4)
|
(6) 2,32
|
|
0-30
|
0,30
|
1,2
|
3.450
|
4.140
|
1.784
|
|
30-35
|
0,05
|
1,5
|
575
|
863
|
372
|
|
35-40
|
0,05
|
1,9
|
575
|
1.093
|
471
|
|
40-45
|
0,05
|
2,3
|
575
|
1.323
|
570
|
|
45-50
|
0,05
|
2,7
|
575
|
1.553
|
669
|
|
50-55
|
0,05
|
3,1
|
575
|
1.783
|
768
|
|
55-56
|
0,01
|
3,3
|
115
|
380
|
164
|
|
56-57
|
0,01
|
3,5
|
115
|
403
|
173
|
|
57-58
|
0,01
|
3,7
|
115
|
426
|
183
|
|
58-59
|
0,01
|
3,9
|
115
|
449
|
193
|
|
59-60
|
0,01
|
4,1
|
115
|
472
|
203
|
|
TOPLAM
|
6.900
|
12.880
|
5.552
|
İkinci seçenek uygulamasını da şöyle özetleyebiliriz:
|
X Bankası
|
|||
|
Mevduat (1)
|
Para Cinsi (2)
|
Zorunlu Karşılık Oranı (3)
|
Zorunlu Karşılık Tutarı
(4 = 1x3)
|
|
100.000
|
TL
|
0,115
|
11.500
|
|
TL
|
% 40
|
4.600
|
|
|
TL
|
% 60
|
6.900
|
|
|
TL
|
ROK Sonrası TL
|
12.880
|
|
|
USD
|
ROK Sonrası USD
|
5.552
|
|
|
50.000
|
USD
|
0,130
|
6.500
|
|
TCMB
|
TL
|
USD
|
Döviz Rezervi
|
|
4.600
|
12.052
|
12.052
|
Buna göre X Bankası, zorunlu karşılık olarak, 1 ay vadeli
100.000 TL mevduat karşılığında 4.600 TL ve 5.552 USD ve 50.000 USD mevduat
karşılığında da 6.500 USD’yi TCMB’ye yatıracaktır. Buna göre X Bankası, TCMB’ye
4.600 TL ve 12.052 USD yatırmış olacak ve elinde krediye dönüştürebileceği
95.400 TL ve 37.948 USD kalmış olacaktır.
İki Seçeneğin X Bankası ve TCMB Açısından Karşılaştırılması
Aşağıdaki tabloda X Bankasının önündeki seçeneklere göre
durumun karşılaştırmasını sunuyoruz:
|
|
Birinci
Seçenek
|
İkinci
Seçenek
|
Birinci
Seçeneğe Göre Fark
|
|
X Bankasındaki Görünüm
|
|
|
|
|
TL
ile Ödenecek Zorunlu Karşılık Tutarı
|
11.500
|
4.600
|
- 6.900
|
|
USD
ile Ödenecek Zorunlu Karşılık Tutarı
|
6.500
|
12.052
|
+ 5.552
|
|
Kalan
TL Mevduatı
|
88.500
|
95.400
|
+ 6.900
|
|
Kalan
USD Mevduatı
|
43.500
|
37.948
|
- 5.552
|
|
|
|
|
|
|
TCMB’deki Görünüm
|
|
|
|
|
Zorunlu
Karşılıktan Gelen TL
|
11.500
|
4.600
|
- 6.900
|
|
Zorunlu
Karşılıktan Gelen USD
|
6.500
|
12.052
|
+ 5.552
|
|
Döviz
Rezervi
|
6.500
|
12.052
|
+ 5.552
|
Bu durumda X Bankası elinde daha çok TL kaynak kalmasını
istiyorsa ikinci seçeneği, elinde daha çok USD kaynak kalmasını istiyorsa birinci
seçeneği seçecektir. İkinci seçeneği seçmesi halinde TCMB’nin döviz rezervi,
ilk seçenektekine göre yüzde 85 oranında daha yüksek olmaktadır.
TCMB Bu Karmaşık Uygulamayı Niçin Yapıyor?
Bunun yanıtı iki yönlüdür: (1) Türk bankaları kısa vadeli olarak
yurtdışından ucuza döviz borçlanabilmekte ancak bu dövizleri döviz olarak kolay
krediye dönüştürememektedir. Bu döviz kaynaklarını TL kredi olarak kullandırdıklarında
açık pozisyonları yükselmekte ve döviz riskini yüklenmiş olmaktadırlar. TCMB,
bankalara bu opsiyonu tanıyarak bankaların ellerindeki dövizleri TL zorunlu
karşılık yerine yatırmalarına imkan vermekte, böylece bankaların elinde daha
kolay krediye dönüştürebilecekleri daha çok TL kalmasını sağlamış olmaktadır. (2)
TCMB, TL olarak yatırılması gereken zorunlu karşılıkların bir bölümünü döviz
(veya altın) olarak tahsil etmek suretiyle uluslararası rezervlerini artırmış
olmaktadır. Yukarıdaki basitleştirilmiş örneğimize baktığımızda bu opsiyonu
tanımak suretiyle TCMB’nin döviz rezervi tutarını 6.500 USD’den 12.052 USD’ye
yükseltmiş olduğunu görebiliyoruz.
Sonuçta bankalar, ucuza borçlandıkları dövizi zorunlu
karşılık olarak yatırıp daha fazla TL kredi verebilme olanağına kavuşurken TCMB
de bu yolla döviz rezervlerini artırmış ve çıkarlar birleşmiş olmaktadır.
2000’ler öncesinde Hazine, bankaların dışarıdan daha ucuza borçlanarak
Hazine kağıtlarını almalarını özendirir, bu yolla kamu açıklarını bankalardan borç
alarak finanse ederdi. Hazine, finansman sorununu çözdüğü, bankalar da Hazine
kağıtlarının faiziyle yüksek kar elde ettiği için Hazine ile bankaların
çıkarları birleşmiş olurdu.
TCMB’nin geçtiğimiz hafta sonu zorunlu karşılıklar ve ROK’a
ilişkin aldığı kararı duyurduğu basın duyurusunda açıkladığına göre 26.12.2014
günü itibariyle 106,3 milyar dolar tutarındaki döviz rezervlerinin 33 milyar
dolarlık bölümü bu şekilde aslında TL olarak yatırılması gerekirken bu imkanla
yabancı para olarak yatırılmış bölümden kaynaklanmaktadır. Yani TCMB, ROK
yöntemiyle TL zorunlu karşılıkları yabancı parayla değiştirmemiş olsaydı döviz
rezervleri toplamı 2014 sonunda 106,3 milyar dolar değil 73,3 milyar dolar
olacaktı. Bankaların dışarıdan borçlanmasını özendirip borçlandıkları dövizleri
böyle bir yöntemle TCMB’ye çekince doğal olarak tarihin en yüksek döviz
rezervine ulaşmış olunuyor.
Ne sihirdir ne keramet el çabukluğu marifet.
Ek:
Zorunlu Karşılıklar
Bankalar topladıkları
mevduatın ve diğer kaynakların merkez bankası tarafından belirlenen oranda
belirli bir miktarını, ileride karşılaşabilecekleri zorluklarda talep edip
kullanabilmek için merkez bankasına yatırmak zorundadırlar. Buna zorunlu
karşılıklar, bunun miktarını belirlemeye yarayan orana da karşılık oranı adı
veriliyor. Merkez bankasının, karşılık oranını artırıp azaltarak bankaların
açabileceği kredi miktarını ve maliyetini etkilemesi eylemine de karşılıklar
politikası deniyor.
Rezerv Opsiyon Mekanizması ve Rezerv Opsiyon Katsayısı
MB, Rezerv Opsiyon
Mekanizması uygulamasıyla bankaların TL olarak
yatırmak zorunda oldukları zorunlu karşılıkların bir bölümünü döviz ya da altın
cinsinden yatırmalarına izin veriyor. Bu uygulama, bankalar için bir zorunluluk
değil bir alternatif. Yani bankalar, dilerlerse TL zorunlu karşılık tutarını TL
olarak, dilerlerse de MB tarafından kararlaştırılan bölümünü yabancı para veya
altın ile yatırabiliyor. Bu uygulamayı seçen bankalar yatıracakları döviz veya
altın tutarını hesaplarken Rezerv Opsiyon Katsayısını (ROK) uyguluyorlar.
Döviz Rezervleri
Dışticarette, günlük hayatta dünya çapında alış verişte
kullanılan ve herkes tarafından kabul gören paralara rezerv para deniyor. Kâğıt
para altın karşılığı olarak basılırken kâğıt paranın altınla olan bu ilişkisine
konvertibilite (dönüştürülebilirlik) denirdi. 1971’de doların da altın
karşılığı kaldırılınca dünyadaki bütün paralar karşılıksız kaldı. O zaman
konvertibilitenin tanımı da değişti ve Merkez Bankalarının kendi bastığı parayı
getirene açıklanmış kur üzerinden istediği parayı vermeyi kabul ve taahhüt
etmesi konvertibilite olarak tanımlanır oldu.
Günümüzde Merkez Bankaları altın ve rezerv niteliği taşıyan yabancı
para bulunduruyorlar. Bu para ve altınlara uluslararası rezerv adı veriliyor.
Bu rezervleri bir çeşit ekonomik sıkıntı hallerinde başvurmak üzere
biriktirilmiş tasarruflar olarak düşünmek mümkündür. Örneğin ekonomik
sıkıntılar nedeniyle döviz gelirinde aksama olan bir ekonomi bu rezervlere
başvurarak ithalatını bir süre daha sürdürebilir. Ülkeye yatırım yapan veya
borç veren yabancılar açısından bu rezervler, ülkenin ekonomik sıkıntıya
girmesi halinde yatırımlarının karşılığının veya alacaklarının ödenmesinde bir
çeşit güvence olarak kabul ediliyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202670 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.