Kapitalizmin Sonu mu Geliyor?
Küresel sistemin itici gücü sermaye hareketlerinin serbestleşmesiydi
Küreselleşme, sermaye hareketlerinin bütün dünyada serbestleşmesine,
sermaye hareketlerinin serbestliği de kapitalist sistemin son konjonktürel
yükselişine yol açtı. Gelişmiş ülkelerde biriken fazla sermaye, sermaye
akımlarının serbestleşmesi sonucunda gelişme yolundaki ülkelere aktı. Geçmişte
gelişmiş ekonomilerden gelişme yolundaki ekonomilere bu çapta bir kaynak akışı
yaşanmamıştı. Bu akımı tetikleyen iki gelişmeden birisi yukarıda değindiğim gibi
sermaye hareketlerinin serbest kalmasıdır. İkincisi ise Sovyet blokunun
dağılması sonucu bu ekonomilerin kapitalist sermayenin yeni pazarı haline
gelmesidir.
Aşağıdaki grafik çeşitli bölgelerdeki gelişme yolundaki ekonomilere
1980 – 2009 yılları arasında net sermaye akımlarındaki gelişmeyi gösteriyor
(Kaynak: Atish R. Ghosh, Mahvash Saeed Quereshi, ‘What Drives Surges in Capital
Flows’, 26 January 2012, Vox CEPR’s Policy Portal.)
Küreselleşme ve sermaye hareketlerinin serbest kalması
sonrasında gelişme yolundaki ekonomilere doğru yaşanan sermaye akışkanlığı
artışı grafikten açıkça görülebiliyor.
Teorik olarak sermaye hareketlerinin serbestliği tahsis
etkinliğini, verimliliği ve sonuçta ekonominin büyümesini artırarak sisteme
yararlı olacak bir hamle olarak kabul edilir. Bu yaklaşım ilk bakışta doğru
olsa da bu sonucu elde edebilmek için altyapının sağlam olarak hazırlanmış
olması gerekir. Eğer altyapı sağlam olarak hazırlanmamışsa bol paranın
yaratacağı pek çok sorun ortaya çıkabilir.
Başta Uzakdoğu ülkeleri olmak üzere birçok ülke, sermaye
akımlarının artmasından yararlanarak inşaat sektörünü kullanmaya ve bu yolla ekonomik
büyümesini hızlandırmaya yöneldi. Gelişme yolundaki birçok ekonomi gibi Türkiye
de bu akıma kendini kaptıran ekonomiler arasında yer aldı. Bir yandan sermaye
akımlarını çekerken bir yandan da inşaat sektörünü kullanarak büyümeyi sağladı.
Buna karşılık giderek artan sermaye akımlarının bir gün kesilmesi ya da
azalması halinde bu bağımlılığın nasıl bir alternatifle dengelenebileceği konusu
ihmal edildi.
Küresel krizde üçüncü aşamaya ne zaman gireriz?
Küresel krizin ABD’de ortaya çıktığı, henüz Avrupa’ya
sıçramadığı dönemde çeşitli yazdığım yazılarımda ve konuşmalarımda küresel
krizin üç aşamalı bir kriz olacağı yolundaki öngörümü dile getirdim (Radikal
Gazetesindeki iki makalemin linkleri metnin sonunda yer alıyor.) Bu öngörü
çerçevesinde ABD ile başlayan küresel kriz Avrupa’ya yayılacak, oradan da
gelişme yolundaki ekonomilere sıçrayacak diye düşünüyordum. Bu düşüncem zaman
içinde doğrulandı. Küresel kriz ABD’de başladı, bir süre sonra oradan Avrupa’ya
sıçradı, şimdilerde gelişme yolundaki ekonomilere yayılıyor. Özellikle Çin’de
başlayan yavaşlama ve diğer birçok gelişme yolundaki ekonomide ortaya çıkan
sıkıntılar bunun en önemli göstergesi.
Küresel krizin gelişme yolundaki ekonomilere sıçrayacağına
ilişkin düşüncemin altında yukarıda sözünü ettiğim yabancı kaynak bağımlılığını
dengeleyecek bir çabanın ortaya konulmamış olması ve 1990’larda başlayan büyük
sermaye akımının artık sonuna geldiğimize ilişkin tahminim yatıyordu. Buna
karşın sermaye akımları, biraz hız kesse de, gelişmiş ekonomilerin uygulamaya
koyduğu parasal genişleme programlarıyla tahminimden daha uzun süre devam etti.
Hala da iyi kötü devam ediyor. Ne var ki bu akımlar sonsuza dek böyle
sürmeyecek. Fed’in parasal gevşemeye son vermesi ve artık faiz artırma
aşamasına gelmiş olması, Avrupa Merkez Bankası’nın da eninde sonunda aynı
noktaya gelecek olması bir süre sonra sermaye akımlarının hızla düşeceği
anlamına geliyor. Zaten son dönemde
sermaye akımlarında düşüş eğilimleri ortaya çıkmaya başladı. Bundan sonraki
aşamada likidite akımı, gelişmiş ekonomilerden gelişme yolundaki ekonomilere doğru
değil, gelişme yolundaki ekonomilerden gelişmiş ekonomilere doğru olacak. İşte
o noktaya geldiğimizde de küresel kriz üçüncü aşamasına geçmiş ve gelişme
yolundaki ekonomilerin krizi başlamış olacak.
Üçüncü aşama döngüsel bir krize yol açarak kapitalizmin sonunu getirebilir
mi?
ABD ve Avrupa, küresel ekonominin yaklaşık beşte ikisi
büyüklüğünü oluşturuyorlar. İkisi aynı anda krize girmiş olsaydı neden
oldukları krizin büyüklüğü küresel sistemde çok daha büyük bir depreme yol
açacaktı. Öyle olmadı. ABD toparlanmaya geçtiğinde Avrupa krizi başladı.
Dolayısıyla küresel sistemde etkiler beşte bir ile sınırlı kaldı. Buna karşılık
gelişme yolundaki ekonomiler küresel ekonomide, sistemin yarısı dolayında bir
ağırlığa sahip bulunuyorlar. Dolayısıyla bunlarda çıkacak bir kriz ABD ve
Avrupa’nın yaratabileceği krizin toplamından çok daha ağır hasarlar yaratabilir
ve bu çapta bir kriz dönüp yeniden ABD ve Avrupa krizi yaratarak kriz döngüsünü
yeniden başlatabilir.
Aşağıdaki şema küresel krizin döngüsel bir görünüm alması
halinde ortaya çıkacak durumu gösteriyor.
Eğer gidişat şemada gösterdiğim gibi olur ve gelişmekte olan
ekonomilere sıçrayacağını düşündüğüm küresel kriz o aşamada durdurulamazsa bu
kez en başa dönerek krizi en baştan tetikleyecek konuma gelebilir. Ve eğer bu
tür bir gelişme yaşanırsa tarihte ilk kez bir krizin ‘kriz kısır döngüsü’
yaratarak sürgit devam ettiğini görebiliriz.
Kapitalizm, ekonomik sistemler içinde en esnek, en uyumlu
olanıdır. Öylesine uyumludur ki kriz halinde dönüp sosyalizmin yöntemlerini
bile sisteme monte edebilmektedir. Bugüne kadar irili ufaklı bütün krizleri bu
esnek ve uyumlu yapısı sayesinde atlatmayı başardı. Ama unutmamak gerekir ki
önceki krizlerin hiçbiri küresel kriz değildi. Çünkü kapitalizm, 2000’ler
öncesinde küresel bir sistem değildi. O nedenle de eski krizler küresel döngü
yaratmadan çözümlenebiliyordu. Kapitalizmin krizinden etkilenmeyen ya da daha
az etkilenen ekonomiler vardı. Örneğin şemada yer alan bazı Avrupa ekonomileri,
bazı Asya ve Uzakdoğu ekonomileri kapitalist sisteme entegre değildi.
Dolayısıyla krizin ucu oralara gelip kalıyor, devre tamamlanamıyordu. Kapitalizm
bugün artık küresel bir sistem yani bütün ekonomiler devrenin parçaları olarak yer
alıyorlar. Kapitalizmin artık bütün dünyayı kapsaması, devre dışında kalıp da
krizi dengeleyebilecek ekonomi bulunmadığını bize gösteriyor. İşte bu yüzden küresel
kriz bir döngüsel krize dönüşebilme potansiyeline sahip bulunuyor. Eğer böyle
bir döngüsel krize dönüşürse içinden çıkılmaz bir hal alabilir.
Büyüdükçe, yaygınlaştıkça esnekliğini kaybeden kapitalizm
ilk kez çökme olasılığına yakın bir görünüm içinde bulunuyor.
Metinde geçen iki
makalemin linkleri:
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026113 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.