Kişi Başına Gelirimiz Gerçekte Ne Kadar Arttı?
Son yıllarda Türkiye’nin ne kadar büyüdüğü ve kişi başına
gelirin ne kadar arttığı iktidar partisi temsilcileriyle muhalefet partileri
temsilcileri arasında yoğun bir siyasal tartışmanın konusunu oluşturuyor.
Herkes konuyu kendi açısından anlatarak kendi görüşünü haklı çıkarmaya
çalışıyor. Bu konuyu daha önce de ele alıp açıklamıştım. Güncel tartışmalar
eşliğinde bir kez daha açıklamayı yararlı buluyorum.
Gayrısafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) büyümesi denilen olgu bir
ekonominin bir dönemden ötekine üretim miktarındaki artış demektir.
Basitleştirerek anlatmaya çalışayım. Yalnızca ekmek üreten bir ekonomide 2013
yılında piyasa fiyatı 1 TL olan 100 adet ekmek üretilmişse o ekonominin GSYH’sı
şöyle hesaplanıyor: GSYH 2013 = 100 x 1 = 100 TL. 2014 yılında 2013 yılındaki
üretimle aynı standart ve kalitede 110 ekmek üretilmişse o ekonomi 2014 yılında
2013 yılına göre yüzde 10 büyümüş sayılıyor.
Dikkat edilecek olursa büyüme hesabını üretilen miktar
üzerinden yaptık. Bunu nihai malların satış fiyatları üzerinden de yapabiliriz
(çok sayıda mal ve hizmetin üretilip satıldığı bir ekonomide bu hesap ancak
fiyatlar üzerinden yapılabilir.) 2013 yılında 100 adet ekmek ve 10 kg peynir
üreten bir ekonomide ekmeğin adedi 1 TL ve peynirin kg’ı 15 TL ise GSYH [(=
(100 x 1) + (10 x 15)=] 250 TL olarak bulunur. 2014 yılında ekmek adedinin
110’a çıktığını, fiyatının değişmediğini, peynir üretiminin aynı kaldığını buna
karşılık kg’ının 20 TL’ye yükseldiğini düşünelim. Bu durumda 2014 GSYH’sı [(=
(110 x 1) + (10 x 20) =] 310 TL olarak hesaplanır. Bu durumda ekonomi 2013’e
göre yüzde kaç oranında büyümüştür? Görünüşe göre [(310 – 250) / (250) =] % 24
büyümüş görünmektedir. Bu, nominal büyümedir. Nominal büyüme, fiyat artışlarını
içinde barındırır ve gerçek refah artışını göstermez. Gerçek refah artışını
bulabilmek için reel büyümeyi hesaplamamız, bu hesabı yapabilmemiz için de
fiyat artışlarını arındırmamız şarttır. Bunun için de fiyatları 2013
fiyatlarına indirgeyerek hesabı yeniden yapmamız gerekir. Buna göre GSYH 2014 [=
(110 x 1) + (10 x 15) =] 260 TL olarak hesaplanır. Bu durumda ekonomi 2014
yılında 2013 yılına göre reel olarak; [(260 – 250) / 250 =] % 4 oranında
büyümüştür.
Şimdi diyelim ki 2013 yılında da 2014 yılında da ortalama
kur 1 USD = 1 TL olsun. Bu durumda 2013 yılı GSYH’sı dolar cinsinden 250 USD ve
2014 yılının GSYH’sı yine dolar cinsinden 310 USD olmuş görünür. Bu durumda
dolar cinsinden büyüme % 24 olarak hesaplanır. Oysa reel durum bu değildir. Reel
hesaplamanın yapılabilmesi için fiyatların sabit tutulması söz konusudur. Bunu
yapmak için endeks kurma işlemine başvurulur. 2013 yılı 100 kabul edilir.
2014 Endeksi = (2014 Arındırılmış GSYH x 100) / 2013 GSYH
2014 Endeksi = (260 x 100) / 250 = 104
Buna göre 2013’de 100 olan GSYH 2014’de 104 olmuş ve ekonomi
gerçekte yüzde 4 büyümüştür.
Diyelim ki bu ekonomide on kişi yaşıyor ve 2014 yılında
nüfus değişmemiş olsun. Bu durumda kişi başına gelir dolar cinsinden 2013
yılında 25 USD, 2014 yılında ise 31 USD olmuş, yani kişi başına refah % 24
oranında yükselmiş görünmektedir. Oysa kişi başına düşen peynir miktarında
artış olmamış, ekmek miktarı ise 1 adet artmıştır. Bu durumda kişi başına
gelir reel olarak 31 USD değil 26 USD artmış yani yüzde 4 oranında bir refah
artışı söz konusu olmuştur.
Türkiye’nin 2002’den bu yana büyümesini hesaplarken cari
fiyatlarla GSYH’nın yanına dolar cinsinden GSYH’yı ve 1998 yılına göre
sabitleştirilmiş yani enflasyondan arındırılmış fiyatlarla GSYH serisini
ekleyip 2002 – 2014 arasındaki görünüme bakalım (Kısaltmalar: GSYH: Gayrısafi
Yurtiçi Hasıla, CF: Cari fiyatlarla, SF: Sabit fiyatlarla, KB: Kişi Başına. Tablodaki
veriler için kaynak: TUİK: http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt_id=1045).
Yıllar
|
CF GSYH milyar TL
|
CF GSYH milyar USD
|
SF GSYH milyar TL
|
Nüfus milyon
|
KB GSYH TL
|
KB GSYH USD
|
SFKB GSYH TL
|
2002
|
350,5
|
231,0
|
72,5
|
66,0
|
5.311
|
3.500
|
110
|
2003
|
454,8
|
305,0
|
76,3
|
66,8
|
6.798
|
4.559
|
114
|
2004
|
559,0
|
390,0
|
83,5
|
67,6
|
8.257
|
5.761
|
123
|
2005
|
648,9
|
481,5
|
90,5
|
68,4
|
9.459
|
7.019
|
132
|
2006
|
758,4
|
526,4
|
96,7
|
69,3
|
10.928
|
7.585
|
139
|
2007
|
843,2
|
648,8
|
101,3
|
70,2
|
12.011
|
9.242
|
144
|
2008
|
950,5
|
742,1
|
101,9
|
71,1
|
13.368
|
10.437
|
143
|
2009
|
952,6
|
617,6
|
97,0
|
72,1
|
13.212
|
8.566
|
135
|
2010
|
1.098,8
|
735,8
|
105,9
|
73,2
|
15.052
|
10.079
|
145
|
2011
|
1.297,7
|
774,0
|
115,2
|
74,2
|
17.513
|
10.445
|
155
|
2012
|
1.416,8
|
786,3
|
117,6
|
75,2
|
18.929
|
10.505
|
157
|
2013
|
1.567,3
|
823,0
|
122,6
|
76,1
|
20.404
|
10.815
|
161
|
2014
|
1.747,4
|
800,0
|
126,1
|
76,9
|
22.753
|
10.403
|
164
|
Büyüme
|
4 kat
|
2,5 kat
|
% 74
|
16,5%
|
3,3 kat
|
2 kat
|
50%
|
Yukarıda örneklerle açıklarken değindiğimiz gibi GSYH cari
fiyatlarla, yani o yıl içinde geçerli olan fiyatlarla hesaplanıyor. Bu durumda
o yılın fiyat artışlarını da içinde barındırıyor. Sonra bulunan bu tutar o
yılın ortalama dolar kuruna bölünüyor ve dolar cinsinden GSYH bulunuyor. 2014
yılında GSYH cari fiyatlarla 1.747,4 milyar TL hesaplanmış. Bu tutarı 2014
yılının ortalama dolar kuru olan 2,184’e bölersek karşımıza dolar cinsinden
786,3 milyar dolarlık bir GSYH çıkıyor. Cari fiyatlarla TL cinsinden ekonomi
2002’den 2014 sonuna kadar 4 kata, dolar cinsinden ise 2,5 kata yakın büyümüş
görünüyor. Oysa yine yukarıda sayısal örneklerle de açıkladığımız gibi gerçek
büyümeyi bulmak için bu hesapları fiyat artışlarından arındırarak yapmak
gerekiyor. 1998 yılını baz alarak yapılan sabit fiyatlarla GSYH serisine
bakarsak GSYH’nın 2002’den 2014 sonuna kadar olan büyümesi yüzde 74 olarak
karşımıza çıkıyor. İşte gerçek büyüme budur. Yani Türkiye’nin GSYH’sı 2002 –
2014 arasında yüzde 74 oranında büyümüştür. Gerisi fiyat artışlarından
kaynaklanan sanal büyümedir. Aynı dönemde nüfus yüzde 16,5 artmıştır. Cari
fiyatlarla GSYH’yı nüfusa bölerek bulduğumuz kişi başına GSYH artışına bakarsak
bu artışın 3,3 kat olduğunu görüyoruz. Oysa bu gelişmeye sabit fiyatlarla yani
enflasyondan arındırılmış bazda bakarsak kişi başına GSYH artışının yüzde 50’de
kaldığı ortaya çıkıyor.
Özetle söylemek gerekirse toplumun refahı 2002 – 2014 arasında
toplam olarak yüzde 74, kişi başına da yüzde 50 oranında artmış bulunuyor. Bu
hesapları bir kenara bırakıp çevremize baktığımızda ekonominin son 13 yılda
büyüdüğünü görebiliyoruz. İnsanlar daha iyi arabalar, daha iyi konutlar talep
ediyorlar, daha fazla sayıda insan beyaz eşya kullanıyor. Yani refah artışı
gözle görülebiliyor. Buna karşılık bu refah artışı, cari fiyatlarla GSYH
büyümesinin gösterdiği gibi TL cinsinden 4 kat, dolar cinsinden 2,5 kat artışı
işaret etmiyor. Yani toplumun genelinde gelirlerin, refahın 4 kat arttığını
gösteren bir durum yok. Görünen refah artışı sabit fiyatlarla artışın
gösterdiği kişi başına yüzde 50’lik bir artışı gösteriyor.
Sherlock Holmes’in Dr. Watson’a dediği gibi: “Çözümü gösterildiğinde
bütün problemler çocukça görünürler.”
Ekonomik gelişmeyi ve refah artışını cari fiyatlara dayanarak
abartılı biçimde sunmak bize özgü değil. Siyaset, son yıllarda bütün dünyada
aynı yöntemi izliyor ve bu yöntem ekonomi camiasını da etkisi altına almış
bulunuyor. Bu yönteme dayanılarak yapılan sunum, büyüme hızının ve enflasyonun gelişmiş
ekonomilere göre daha yüksek olduğu gelişme yolundaki ekonomilerin, hızla
büyüdükleri ve gelişmişlerle arayı kapattıkları gibi bir sanal durum yaratıyor.
Bu yöntemle yapılan hesapların sonuçları gelişme yolundaki ekonomilerin
siyasetçilerine itibar kazandırırken aynı zamanda gelişmiş ekonomilere yönelik
eleştirilerin de azalmasına yol açıyor. O nedenle de herkes tarafından destekleniyor.
Türkiye, bu yıla gelinceye kadar Orta Vadeli Programlarında (OVP)
cari fiyatlarla GSYH ve cari fiyatlarla GSYH’yı esas alıyor, buna göre de
dolarla hesaplanan GSYH tahminine yer veriyordu. Bu kez hükümet, 2014 yılında dolar
kurunda yaşanan hızlı yükselme ve TL’nin hızlı değer kaybı sonucu OVP’de satın alma
gücü paritesine (SAGP) dayalı GSYH hesaplarını esas almaya başlamış bulunuyor.
Aşağıdaki tablo Türkiye’nin 2002 – 2014 yılları arasında
satın alma gücü paritesine göre GSYH ve kişi başına GSYH’sındaki değişimi ve
satın alma gücü paritesiyle hesaplanmış GSYH’sının satın alma gücü paritesi
esas alınarak hesaplanmış dünya toplam GSYH’sındaki yerini gösteriyor (Kısaltmalar:
GSYH: Gayrısafi Yurtiçi Hasıla, SAGP: Satın alma Gücü Paritesi, KB: Kişi Başına.
Tablodaki veriler için kaynak: IMF, WEO Database, Oct., 2015.
Yıllar
|
SAGP GSYH
milyar US |
SAGP KB GSYH
USD |
SAGP GSYH
Dünyadaki Pay |
2002
|
681,5
|
10.325
|
1,3
|
2003
|
781,7
|
10.954
|
1,3
|
2004
|
822,2
|
12.163
|
1,3
|
2005
|
919,9
|
13.442
|
1,4
|
2006
|
1.013,6
|
14.627
|
1,4
|
2007
|
1.089,1
|
15.524
|
1,4
|
2008
|
1.117,8
|
15.732
|
1,4
|
2009
|
1.071,9
|
14.880
|
1,3
|
2010
|
1.184,4
|
16.193
|
1,3
|
2011
|
1.314,9
|
17.715
|
1,4
|
2012
|
1.367,6
|
18.192
|
1,4
|
2013
|
1.448,2
|
19.041
|
1,4
|
2014
|
1.514,9
|
19.698
|
1,4
|
Artış
|
1,2 kat
|
0,9 kat
|
Satın alma gücü paritesine dayalı GSYH hesaplamaları, fiyat
artışlarından arındırılarak yani sabit fiyatlarla yapılmadığı için GSYH’daki ve
kişi başına GSYH’daki geriye gidişi şimdilik önlemiş gibi duruyor. Ne var ki
tablonun son sütunu dünyada SAGP’ye göre GSYH payında Türkiye’nin aldığı payın değişmediğini
gösteriyor (Tabloyu fazla uzatmamak için buraya almadım ama 1990’lı yıllarda da
SAGP’ye göre Türkiye’nin dünya GSYH’sındaki payı yüzde 1,4 idi. Bunun için
yukarıdaki kaynağa bakılabilir.)
Gerçeğe uymayan bir söylem geliştirenler, sonunda Sherlock
Holmes’in Dr. Watson’a dediği gibi: “Teorilerini verilere uygun hale getirmek
yerine, teorilerine uysun diye verileri değiştirmek zorunda kalırlar.”
Not: Bir sayının katı hesaplanırken kendisi sayılmamıştır. Örneğin son tabloda SAGP GSYH 681,5 milyar Dolardan 1.514,9 milyar Dolara çıkarken 681,5'un üstüne 1,2 kat yani 681,5 ve + 151,9 milyar Dolar daha artmış olarak gösterilmiştir.
Not: Bir sayının katı hesaplanırken kendisi sayılmamıştır. Örneğin son tabloda SAGP GSYH 681,5 milyar Dolardan 1.514,9 milyar Dolara çıkarken 681,5'un üstüne 1,2 kat yani 681,5 ve + 151,9 milyar Dolar daha artmış olarak gösterilmiştir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202675 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.