Kapitalizmin Sihirli Büyüme Öyküsü
Onbinlerce yıl yalnızca avcı - toplayıcı
yani tüketici olarak göçebe halde yaşayan insan, yaklaşık onbin yıl önce
toprağa yerleşti. Bu yerleşimle birlikte bazı hayvanları ehlileştirdi ve bazı
bitkileri de evcilleştirdi. Böylece bütün diğer hayvanlardan farklı olarak doğadaki
besin ve hayvan varlığını çoğaltmaya yani üretime geçti.
İnsanın, üreticiliğe geçtikten sonra
ekonomik yaşamda geçirdiği evreleri üç aşamada inceleyebiliriz. Başlangıçtan
onaltıncı yüzyıla kadar tarımın ağırlıkla egemen olduğu, onun yanında ticaret
ve zanaatin de bulunduğu, parasallaşmanın sınırlı olduğu evre tarımsal
kapitalizmin yükselişi evresidir. Onaltıncı yüzyıl ile onsekizinci yüzyıl
arasında egemenlik tarımsal kapitalizmden ticari kapitalizme kaydı. Bu dönemde
egemen olan ekonomi yaklaşımı merkantilizm adını taşıyor. Merkantilizm,
ticaretin öne çıktığı, değerli madenlerin gözde olduğu bir anlayışı temsil
ediyor. Değerli madenler öne çıkıyordu çünkü kâğıt paranın olmadığı bu dönemde
altın ve gümüş sikke olarak kesiliyor, üzerine damga basılarak para
yapılıyordu. Altın ve gümüş her yerde kabul edilen değerler olduğu için de bu
şekilde basılan paraların hepsi konvertibl ya da rezerv para idi. O nedenle de
değerli madenleri elde etmek en önemli işti. Ne kadar çok değerli madeniniz
olursa o kadar çok para basabilirdiniz. Onsekizinci yüzyıldan sonra sanayi
devrimiyle birlikte kapitalizmin ağırlığı ticaret ile sanayi arasında
dengelenmeye başladı. Tarım, arka plana düştü. Bu dönemde parasallaşma giderek
arttı. Kâğıt paranın ortaya çıkmasıyla birlikte ekonominin sınırları daha
ilerilere taşındı.
Yirminci yüzyılda iki büyük
devrim yaşandı. İlki kâğıt paranın karşılıksız kalmasıdır. Birinci dünya savaşı
sonrasında birçok ülke parasının arkasındaki altın desteğini kaldırdı ve
paralarını dolara karşı tanımlamaya yöneldiler. 1971’de ABD, doların, 1974’de
de IMF, SDR’nin altın karşılığını terk etti. Böylece dünyadaki paraların
altınla veya herhangi bir madenle ilişkisi kesilmiş oldu. Bu gelişme, reel
dünyadan daha hızlı büyüyebilen bir sanal dünyanın kapılarını açan ilk
gelişmedir. Para basarak büyüme, kaydi para yaratarak kredileri artırma küresel
sistemi, yeni ve oldukça tehlikeli bir maceraya sürüklemeye başladı. Buna
karşılık büyümenin yarattığı büyülü ortam bu tehlikelerin görülmesinin önüne
bir tül perde çekti. Yirminci yüzyılın ikinci büyük devrimi kapitalizmin yalan
yanlış bir modelinin dünyanın her yerinde egemen olmasını sağlayan küreselleşmenin
ortaya çıkmasıydı. Bunun gerçekleşebilmesi için paraların dalgalanmaya
bırakılması ve sermaye akımlarının serbest kalması gerekiyordu. O zamana kadar
üç önemli üretim aracından (mallar, emek ve sermaye) yalnızca mallar (üretimde
girdi olarak kullanılır) küresel sistemde nispeten serbest olarak hareket
edebiliyordu. Nispeten diyorum çünkü Sovyetler Birliği ve onunla birlikte
hareket eden doğu bloku kendi içinde mal ticareti yapan farklı bir sisteme
sahiptiler. 1990’larda Sovyet sistemi dağılıp da dünya giderek tek kutuplu hale
gelmeye başlayınca sermayenin serbest dolaşımı da sistemin temeli haline geldi.
IMF’nin yıllardır yaptığı yönlendirme sonuç vermiş, bütün ekonomiler paralarını
dalgalanmaya bırakmışlardı. Böylece para, en yüksek getiriyi öneren yere hiçbir
engel tanımadan akar oldu. İnsanların bir yerden bir yere gitmesi için
pasaporta, vizeye, yolculuk yapmaya, gümrüklerden geçmeye ihtiyacı varken,
paralarını kendi ülkeleri dışına yollamalarının önünde hiçbir engel kalmamıştı.
Günümüz dünyasında hareket
serbestliği olmayan tek üretim aracı emektir.
Sermaye hareketlerinin önündeki
engeller kalkınca, paranın para yaratması çok daha kolay hale geldi. Yuval Noah
Harari’nin Sapiens adlı kitabında verdiği örnek, kaydi paranın nasıl
geliştiğini anlatan basit ve güzel bir örnektir. Onu biraz daha ekonomik
ifadelerle ele alalım. A, tasarruf ederek biriktirdiği 10.000 lirasını bankaya
mevduat olarak yatırır. Banka, bu paradan yüzde 10 (1.000 lira) zorunlu
karşılık keserek Merkez Bankası’na yatırır ve kalan 9.000 lirayı kendisinden
üretimini artırmak için kredi isteyen B’ye kredi olarak verir. B, üretimi
artırmak için planladığı süreye henüz zamanı olduğu için aldığı bu krediyi çekmez
ve bir haftalık mevduat olarak bankada bırakır. Banka, 9.000 liralık mevduattan
yine yüzde 10 (900 lira) zorunlu karşılık keser ve Merkez Bankası’na yatırır.
Kalan 8.100 lirayı bu kez yine kendisinden kredi isteyen C’ye kredi olarak
verir. C, krediyi hemen kullanmayacağı için çekmez ve bankada mevduat olarak
tutar. Özetle; bankaya ilk yatan 10.000 liralık mevduat ,zorunlu karşılık
oranının tersi yani on kat (100.000 liraya kadar) kadar artabilir. Böylece
piyasadaki para kendisinin on katı kadar satın alma gücü yaratabilir.
Sermaye hareketlerinin serbest
kalmasıyla paranın bu gücü küresel sistemin tamamına yayılmış ve yerellikten
çıkarak küresel bir güç haline gelmiş oldu. Bunun sonucunda dünyanın her
yerinde krediler arttı ve dolayısıyla büyüme hızlandı.
1870’de dünyada ortalama kişi
başına gelir 800 dolar iken 1950’de bu miktar 2.100 dolara çıkmıştır. 80
yıldaki artış 2,6 kattır. Kişi başına küresel ortalama gelir 2015 yılında
10.500 dolara ulaşmıştır. Son 65 yıldaki artış 5 kattır (Angus Maddison,
Maddison Project Database.) Geliri giderek daha çok artıran şey kredilerin
inanılmaz büyümesidir.
Kredilerdeki bu büyüme reel dünya
ile sanal dünyanın birbirinden kopmasının da önünü açmış görünüyor. Para
böylesine kolayca çoğaltılamazken hisse senetleri, tahviller vb reel dünyanın
bir yansımasından ibaretti. Belki biraz abartılı bir yansımaydı bu ama
abartının da bir ölçüsü vardı. Paranın önce karşılıksız kalması, sonra dalgalı
kur, konvertibilite ve sermaye hareketlerinin serbest kalması üçlemesi
eşliğinde seyahat özgürlüğüne kavuşması abartıyı neredeyse sınırsız hale
getirdi.
Bu sihirli gelişmenin gelip
tosladığı yer 2008 küresel krizidir. 2008 krizi, üçü beş gösteren, olmayan
parayla olmayan varlıkları satın almayı özendiren, ahlâksızlıktan cesaret
bulmuş aç gözlülüğe inmiş bir tokat gibidir.
Şimdi bütün dünyanın önünde iki
seçenek var: (1) Yeni bir hukuksal, ekonomik, sosyolojik altyapı kurarak
büyümeyi sürdürecek yeni bir model kurmak. (2) Sonsuza kadar büyümenin
anlamsızlığını anlayıp daha yaşanabilir bir dünya için, çevreye daha saygılı,
daha mütevazı bir modelle yola devam etmek. Gerçekçi olmak gerekirse ilk
seçeneği geliştirmeye çalışanların çok daha güçlü olduğu bir dünyada yaşıyoruz.
Adam Smith’in dediği doğrudur:
“Tüketim, bütün üretimin tek ve nihai amacıdır.” (Ulusların Zenginliği, 8.
Bölüm, IV.8.49. paragraf.) Sanırım ihtiyaçlarımızın sınırsız olmadığı, birçok
şeyin aslında ihtiyaç olmadığını kabul etmekle başlamamızı öneren Marshall
Sahlin’in görüşlerini dikkate alarak işe girişmemiz gerekiyor (Marshall Sahlins,
Taş Devri Ekonomisi.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026170 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.