Kapitalizm
Çıkışı
Ekonomik sistem olarak
değerlendirildiğinde kapitalizm, dört üretim faktöründen üçüne göre biçim
alabilen bir ekonomik sistem. Dört üretim faktörü; emek, sermaye, doğal
kaynaklar ve girişim gücü olarak sayılıyor (bunların üretimden aldıkları paylar
da sırasıyla; ücret, faiz, rant ve kâr olarak belirleniyor.) Emeğin kapitalizmi
olmuyor. Emek, ekonomik sistemin yönetim ve yönlendirilmesinde başrole
geçiyorsa o zaman sistemin adı sosyalizm (ya da derecesine göre sosyal
demokrasi, komünizm) oluyor. Buna karşılık eğer toprak sahiplerinin üretim
araçlarının mülkiyetine sahip olduğu tarım ağırlıklı bir sistem söz konusuysa
tarım kapitalizmi, ticaret burjuvazisinin üretim araçlarının mülkiyetine sahip
olduğu ticaret ağırlıklı bir sistem söz konusuysa ticaret kapitalizmi söz
konusu oluyor.
Tarım kapitalizmi ortaçağda
yaşanmış olan feodalizmin, ticaret kapitalizmi ise yeniçağda yaşanmış olan
merkantilizmin sistemi. 19. yüzyılda başlayan sanayi devrimiyle birlikte kapitalizm
bu kez sanayi kapitalizmine dönüştü. 20. yüzyılda da finans kapitalizmi ortaya
çıktı. Bugün kapitalizm dediğimiz sistem büyük ölçüde sanayi ve finans
kapitalizminin ortak görünümünü yansıtıyor. Bugünkü sanayi – finans kapitalizmi
ağırlıklı sistemde feodal yapısını büyük ölçüde kaybetmiş olsa da tarım
kapitalizmi ve merkantilist yapısı değişmiş olsa da ticaret kapitalizmi hala geçerliliğini
koruyor. Ne var ki sanayi ve finans kapitalizminin yanında ağırlıkları o kadar
fazla hissedilmiyor. O nedenle bugün kapitalizm dendiğinde büyük ölçüde sanayi
ve finans kapitalizminin birlikte oluşturdukları yapı anlaşılıyor.
Tanımı ve
özellikleri
Bugünkü çerçevede ele alırsak bir
ekonomik sistem olarak kapitalizmin; üretim araçlarının sahipliğinin ve
denetiminin özel kesim elinde olduğu bir sistem olarak tanımlandığını görürüz. Özel
kesim, bu araçları, konulmuş kurallar içinde, kendi çıkarları için yönlendirir
ve kullanır. Bu yönlendirme piyasa ekonomisi çerçevesinde arz ve talep
kurallarına göre olur. Kapitalizmin temel itici gücü en yüksek çıkarın elde
edilmeye çalışılmasıdır. Bu çerçevede üretici en düşük maliyetlerle en yüksek
kârı, tüketici en düşük harcamayla en yüksek tatmini elde etmeyi amaçlar.
Sonuçta üreticinin, tüketicinin, tasarruf sahibinin, yatırım yapanın, devletin
çıkarları birbirini dengeler ve toplum için ideal bir denge ortaya çıkar. Bir
başka ifadeyle herkesin kendi öz çıkarını en üst noktaya taşımaya çalışması,
ekonomik refahın da en üst noktaya çıkmasını sağlayan bir dengeye ulaşmamızı
sağlar.
Klasik iktisatçılar (Adam
Smith’den Alfred Marshall’a kadar uzanan kuşak) kapitalist sistemde, sistemin
özünü bozacak, çıkar – yarar dengesini zedeleyecek müdahaleler ve düzenlemeler
yapılmadığı takdirde, sistemin her zaman dengede olacağını öne sürerler. Arada
bir ortaya çıkacak dengesizliklerin geçici olacağını ve müdahale edilmediği
sürece sistemin dengeyi yeniden kendiliğinden sağlayacağını iddia ederler.
Gerçekler
Bu iddialara karşın sanayi –
finans kapitalizmi irili ufaklı birçok kriz yaşadı. Bunlardan ikisi çok büyük
çaplı ve uzun süreli oldu. İlki 1873 yılında başlayıp yaklaşık çeyrek yüzyıl
süren Uzun Depresyon, ikincisi de 1929 yılında başlayıp 10 yıla yakın süre
devam eden Büyük Depresyon’dur.
Keynes, kapitalizmin, kendi
kendini dengeye getirecek güçlere sahip olduğu iddiasının boş olduğunu,
ekonominin kendi haline bırakıldığı takdirde işsizliğin artmaya devam edeceğini
ve durgunluk ya da küçülmenin büyümeye döndürülemeyeceğini öne sürdü. Gerçekten
de kapitalizm, kişilerin ve kurumların kendi çıkarlarını maksimize etme peşinde
koşarken bir yandan da toplumun genel refahını maksimize etmelerini otomatik
olarak sağlamıyor, bazen tam tersine krizlere yol açabiliyordu. Gelişmiş
dünyada Keynes’in yaklaşımı uygulandıktan sonra kapitalizm krizden çıkabildi.
Kapitalizm, benzer krizleri
yaşamaya devam ediyor. Büyük Depresyondan sonra da irili ufaklı birçok krizle
karşılaşan kapitalizmin o tarihten bu yana yaşadığı en büyük kriz halen içinden
geçmekte olduğumuz Küresel Krizdir.
Hangi kapitalizm?
Kapitalizm, her ne kadar yukarıda
ortak bir çerçeve içinde tanımlanmış bir sistem olarak görünse de aslında bu
sistemi uygulayan ülkelere baktığımızda sistem böyle ortak bir çerçeveye
sığmıyor.
Kimi ülkelerde kurallar iyi
çerçevelenmiş olduğu için sistem, ortak refahın sağlanmasına yönelik olarak
daha etkin çalışabiliyor. Gelişmiş batı ülkeleri, Japonya bunlara örnek olarak
verilebilir. Ne var ki bu ekonomilerde kurallar, yaratıcılığa daha fazla yer açmak
için gevşetildiğinde kriz çıkabiliyor. Bunu küresel kriz döneminde fazlasıyla
gözlemledik. 1980’lerde başlayıp 2000’lerin ilk on yılına kadar uzanan dönemde
moda olan deregülasyon, denetimlerin gevşetilmesi, piyasaların kendi haline
bırakılması yaklaşımları sonunda kriz çıktı. Uzun Depresyon ve Büyük Depresyon,
sistemin kendiliğinden dengeye geleceği iddiasının ve dolayısıyla görünmeyen
elin düzelmesine bırakılmasının kriz yaratabileceğini göstermişti. Küresel kriz,
kuralların fazla gevşetilmesinin, denetimlerin asgari düzeye düşürülmesinin de
kriz yaratabileceğini kanıtladı.
Kimi ülkelerde üretim araçlarının
mülkiyeti ağırlıklı olarak kamu kesiminde bulunuyor. Özel kesim şirketleri
ancak kamu kesiminin izin verdiği alanlarda kamu kesiminin kurduğu şirketlerle
birlikte üretim yapıyorlar. Çin ve Kore, kapitalizmin bu tür uygulanmasının
örnekleri arasındadır. Bu örgütlenme biçimi tam olarak kapitalist bir üretim
biçimi tanımına uymuyor.
Bütün bu farklılıklara karşın
bugünkü küresel sistem kapitalizmin her yerde egemen olduğu bir dünya sistemini
tanımlıyor.
Kapitalizmin
bugünkü yüzü
Yukarıda da değindiğim gibi bugün
sanayi ve finans ağırlıklı kapitalizmin tek bir tanımını yapmak doğru
olmayabilir. Tanımlamayı üretim araçlarının mülkiyetinden ya da çıkar – yarar
ilişkisinden giderek yapmak yerine uygulamaya bakarak yapmak belki daha doğru
olacak.
Batının gelişmiş ekonomilerinden
bazılarına baktığımızda ‘büyük sermaye kapitalizmi’ geçerli görünüyor. Bu ülkelerde birçok piyasada artık kapitalizmin romantik çağlarında olduğu gibi
serbest piyasa sistemi ve serbest rekabet değil oligopolistik piyasa sistemi ve
sınırlı rekabet söz konusu.
Rusya’ya baktığımızda bambaşka
bir kapitalizm görüyoruz. Eskinin sosyalist ekonomisi, 1980’lerde içinde
girdiği küreselleşmeye geçiş aşaması sonrasında, kuralların kişilere göre
oluşturulduğu, az sayıda ayrıcalıklı bir grubun, kamu kaynaklarının da
desteğini de alarak nemalandığı bir kapitalist sisteme dönüştü. Bu
sisteme kapitalizm demektense belki ‘oligarşik kapitalizm’ demek daha doğru
olur.
Gelişmekte olan ülkelerin çoğunda
da durum farklı görünüyor. Bu ülkelerde kurallar iyi belirlenmediği, demokrasi
tam olarak oturmadığı için piyasalara iyi niyetli olmayan müdahaleler yapılabiliyor.
Yolsuzluklara açık düzenleme ve uygulamaların varlığı bu ülkelerde sürekli siyasal
veya ekonomik kriz yaşanmasına neden oluyor. Bu durumdaki ülkelerin uyguladığı
sistemi kapitalizm olarak değil ‘ahbap çavuş kapitalizmi’ olarak adlandırmak gerekir.
Tuhaf bir durum belki ama bugün
kapitalizmi en doğru uygulayan ülkeler aslında sosyalizm ile kapitalizmin karma
bir uygulaması içinde bulunan Kuzey Avrupa ülkeleri (İsveç, Norveç, Finlandiya,
Danimarka.)
Kapitalizm nereye
gider?
Yaklaşık 90 yıl önce kapitalizmin
kendi haline bırakılması durumunda kriz yaratacağını söyleyen Keynes haklıydı.
Kapitalizm, Adam Smith'in görünmeyen eline bırakıldığı ya da çıkar – yarar ilişkisinin her şeyi
en iyi biçimde düzenleyeceğine güvenip de kurallar ve denetimler
gevşetildiği zaman kriz yaratıyor. Bunu hala içinde çabaladığımız küresel kriz
bize açıkça bir kez daha gösterdi.
Bu gerçeklere karşılık kapitalizm
büyümeye koşullanmış bir sistem. Büyüme durduğunda sistem çökme noktasına
geliyor. Kapitalizmin giderek kuralları gevşetmesinin, denetimi
hafifletmesinin, bazı yolsuzlukları görmezden gelmesinin ardında bu korku yatıyor.
Varsın kurallar gevşesin, varsın denetim olmasın, varsın biraz yolsuzluk da
olsun yeter ki büyüme devam etsin. Ne var ki bu da artık eskisi kadar kolay değil. Çünkü ekonomik büyüme artık sınırlara
gelip dayandı. Büyümenin buradan öteye zorlanması dünyayı birçok olumsuzluğun
içine itecek gibi görünüyor. Geldiğimiz nokta ya büyüme ya da dünya gibi bir
seçime götürüyor bizi.
Bir Kızılderili sözüyle bitireyim: “Son
ırmak kuruduğunda, son ağaç yok olduğunda, son balık öldüğünde; beyaz adam
paranın yenmeyen bir şey
olduğunu anlayacak.”
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026132 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.