Mayısın İlk Haftasında Yaşananlar
Bu hafta Türkiye siyasetinde yaşananlar ve
bunların piyasalara ve ekonomiye etkileri konusunda ısrarla bir yazı yazmamı,
yorum yapmamı bekleyen değerli okurlarım için ben de ısrarla benim aşağı tam 2
yıl önce yazdığım 3 Mayıs 2015 tarihli İrrasyonel Beklentiler Teorisi başlıklı
yazımı okumalarını önerdim. Buna karşın devam eden ısrarlar karşısında o yazımdan
da yararlanarak bugünkü durumu ele alıp analiz etmekten geri duramayacağımı
görüyorum.
Önce o yazımı aşağıya bir kez daha alayım,
sonra bugüne geleyim.
“Rasyonel
beklentiler teorisi
Rasyonel sözcüğü, akla dayalı, ölçülü ve hesaplı anlamına geliyor. İrrasyonel
sözcüğü ise bunun karşıtı bir anlam taşıyor: Akla dayalı olmayan, ölçüsüz,
hesapsız.
Rasyonel beklentiler teorisi, bu teoriyi
geliştiren iktisatçılardan ikisine (Lucas, 1995 ve Sargent, 2011) Nobel Ekonomi
ödülü kazandırmış bir ekonomi teorisi. Teoriye göre bütün veriler açıklandığı
için piyasadaki karar alıcılar, en az ekonomiyi yönetenler kadar, olaylar ve
gelişmeler hakkında bilgi sahibi olur. Bu durumda piyasadaki karar alıcılar,
ekonomi yönetiminin alacağı önlemlerin etkilerini önceden tahmin eder ve ona
göre davranırlar. Hükümetin ekonomiyi büyütmek için tüketimi arttırma kararında
olduğunu, merkez bankasının da bu karar paralelinde para arzını ekonomik büyüme
oranından fazla arttırdığını düşünelim. Piyasadaki karar alıcılar bu yaklaşımın
enflasyon yaratacağı beklentisine girerler ve ürünlerinin satış fiyatlarını
yükseltirler. Sonuçta enflasyon ortaya çıkar. Beklenti ne yönde ise gerçekleşme
de o yönde olur.
Diyelim ki siyasal iktidar yüksek
enflasyon sıkıntısını çözmek amacıyla mali disiplini sağlamaya yönelmiş ve merkez
bankasına para politikası uygulamasında bağımsızlık veren yasal düzenlemeyi
hayata geçirmiş olsun. Merkez bankası da enflasyon hedefine ulaşmak için para
politikası araçlarını bağımsız olarak kullanmaya başlamış olsun. Bu durumda rasyonel
beklentiler teorisine göre, beklentiler, enflasyonun düşmesi yolunda gelişecek demektir.
Ekonomide yatırım, üretim, satın almalar, ücret pazarlıkları ya da fiyatlamalar
için karar verme durumunda olanlar, enflasyonun düşeceği beklentisine göre
davranacaklar ve bu davranışlar enflasyonun düşmesine yol açacaktır.
Türkiye, 2001 krizi sonrasında burada
anlattıklarıma benzer gelişmeler yaşadı. Bir yandan Merkez Bankası’na para
politikası uygulamasında bağımsızlık tanınırken bir yandan da bütçe disiplini
sağlandı ve beklentilerin kökten değişmesi gerçekleştirildi. Sonuç olarak
enflasyon düşmeye başladı ve faizler de peşi sıra inişe geçti.
İrrasyonel
beklentiler teorisi[i]
Diyelim ki günün birinde çeşitli
nedenlerle risklerde artış başlamış ve bunun kurlara yansımasının da etkisiyle enflasyon
yeniden yükselişe geçmiş, bu durum devam ederken siyasal iktidar, kendi
getirdiği yasal düzenlemeye karşın merkez bankasına baskı yaparak faizi yarı
yarıya düşürmesini istemiş olsun. Piyasalar bu talebi irrasyonel bir davranış
olarak kabul eder. Eğer merkez bankası siyasal baskıya boyun eğerek faizi yarı
yarıya indirirse piyasa bunu irrasyonel davranışların rasyonel davranışların
yerini alacağı biçiminde algılar. Bu durumda enflasyonun artacağı beklentisi
yaygınlaşır ve karar alıcıların alacakları kararlar bu yönde değişirse
enflasyon da yükselir.
Yukarıda anlatmaya çalıştığım olay mesela
ABD’de olsa siyasal iktidar Fed’in faizi nasıl yönlendireceğine karışmaz. Fed’in
yasasındaki ifade “hükümet içinde bağımsızlık” şeklinde bizdeki kadar açık
olmayan bir ifade olduğu halde böyle bir karışım olmaz. Çünkü bu tür bir
karışım toplumda ciddi tepki görür, toplum Fed’e sahip çıkar. Bu saptama Almanya,
İngiltere, Fransa gibi ülkeler için de geçerlidir.[ii]
Aynı durumun Türkiye’de geçerli olmadığını
biliyoruz. Yani hükümet, merkez bankasına baskı yoluyla karışarak beklentinin
tam tersini yapmasına neden olabiliyor. Bunu geçmişte birçok kez yaşadık. Geçtiğimiz
birkaç ay bunu bir kez daha hatırlattı bize. Bu tür irrasyonel yaklaşımlar
arttıkça beklentiler de uygulamanın irrasyonel biçimde olacağı yönünde
gelişiyor. Bu durumda rasyonel beklentilerin yerini irrasyonel beklentiler
alıyor. Bir başka ifadeyle irrasyonel yaklaşımlar öyle yaygınlaşıyor ki
piyasalar siyasal iktidardan gelecek kararın irrasyonel bir karar olduğunu tahmin
edebiliyorlar. Bu durumda alınacak kararın tersi yönünde gerçekleşmeler
olabiliyor. Örneğin merkez bankası faizi indirse bile bankalar bu kararın
enflasyonu indirmek bir yana riskleri ve dolayısıyla enflasyonu arttıracağını
tahmin ettikleri için faizlerini indirmiyorlar.
Normal koşullarda bu tür bir irrasyonel
yaklaşım şok etkisi yaratır ve piyasalarda bozulmalara yol açar. Ne var ki bu
yaklaşım yalnızca bu alanda değil birçok alanda tekrarlanan bir rutin halini
almış yani irrasyonel yaklaşımlar beklenir duruma gelmişse şok etkisi fazla
büyük olmuyor, piyasalarda bir dalgalanma olsa da bu etki uzun sürmüyor. Bir
anlamda insanlar ve piyasalar sürekli irrasyonel yaklaşımlar olacağını bekledikleri
için irrasyonelliği rasyonalize etmiş oluyorlar. Bunu irrasyonel beklentiler
teorisi olarak adlandırıyorum.
Buradaki kritik nokta yabancı kaynakları
yönlendirenlerin bu tür bir irrasyonelliği rasyonelleştirmiş olup
olmamalarıdır. Eğer rasyonelleştirmemişlerse risk artışı beklenenden daha büyük
olabilir.”
Gelelim bu hafta yaşananlara
Türkiye, bu haftaya önceki haftalardan farklı olmayan bir çerçevede
başladı. Başbakanın görevden ayrılacağına ya da ayrılmasının isteneceğine
ilişkin en küçük bir işaret yoktu. Buna karşılık haftanın ikinci yarısında
durum tümüyle değişti ve iktidar partisinin kongreye gideceği, Başbakanın parti
başkanlığı için aday olmayacağını açıklamasıyla piyasalar karıştı ve gündem
tümüyle değişti. İktidar partisinin içinde olmayanlar böyle bir gelişmenin
nereden nasıl ve niçin çıktığını bilmemeleri doğal karşılanabilir ancak iktidar
partisinin içindekiler hatta en üstündekiler için bile bu gelişme sürpriz oldu.
Böyle bir siyasal gelişme hangi ülkede yaşanırsa yaşansın riskler artar, piyasalar
alt üst olur, kararlar ertelenir. Bu tür bir gelişmenin etkisi birçok ülkede
çok derin ve kalıcı etkiler yaratır. Türkiye’de ne oldu? İlk anda piyasalarda ciddi
bir dalgalanma çıktı.
2 Mayıs Pazartesi günü ile 5 Mayıs Perşembe gününe ilişkin piyasa
verilerini aşağıdaki tabloda sunuyorum.
Gösterge
|
2 Mayıs
Pazartesi
|
5 Mayıs
Perşembe
|
Değişim (%)
|
BIST 100 endeksi
|
85.169
|
78.699
|
7,5
|
USD TL Kuru
|
2,81
|
2,93
|
4,3
|
Gösterge Faiz
|
9,27
|
9,70
|
4,6
|
Euro TL Kuru
|
3,23
|
3,34
|
3,4
|
Altın Gram TL
|
116,4
|
120,4
|
3,4
|
Haftanın sürpriz siyasal gelişmesinden en çok kaybeden borsa olmuş. Bu
değişimler aslında bir ay içinde bile olsa bir piyasa için ciddi etkiler
yaratan gelişmelerdir. Hele bu şekilde 3 günde ortaya çıkmışsa tam anlamıyla
bir darbedir. Vadesi bu hafta gelmiş 1.000.000 USD tutarında bir şirket borcu düşünün.
Vade hafta başında gelmiş ve ödenmişse (1.000.000 x 2.81 =) 2.810.000 TL olarak,
vadesi Cuma günü gelmiş ve ödenmişse (1.000.000 x 2,93 =) 2.930.000 TL olarak
ödenecek. Aradaki fark 120.000 TL. O borcu kullanarak bu kadar kazanç sağlanmış
mıdır dersiniz?
Bir Başbakanın ortada herhangi bilinen bir mesele yokken görevini bırakması
dünyanın her yerinde ciddi bir siyasal sarsıntı yaratır ve bu piyasaları
etkiler. Üstelik bu eylemin sonunda iktidar partisi kongreye gidecek ve parti
başkanı ve dolayısıyla başbakan değişecekse bu etki devam eder gider. Bizde tam
öyle olmuyor. Sarsıntı bir süre gidiyor sonra normal yaşama dönülüyor. Bu nasıl
oluyor? Yukarıda ortaya koymaya çalıştığım irrasyonel beklentiler teorisi bunun
nasıl olduğunu açıklıyor diye düşünüyorum. Toplum, bu tür irrasyonel karar ve
gelişmelere öylesine alışmış durumda ki bu tür karar ve uygulamaları rasyonel
karar ve uygulamaların yerine koyuyor. Yani irrasyonelliği rasyonelleştiriyor.
Öyle olunca da bu tür irrasyonel gelişmeler ilk anda bir şok etkisi yaratsa
bile kısa bir süre sonra çalkantıların durulmasına hatta giderek kaybolmasına
yol açıyor. Yani toplum, irrasyonel karar ve uygulamayı rasyonel gibi
algılamaya yöneliyor.
Sanki iyi bir şeymiş, piyasaları kurtaran bir yaklaşımmış gibi görünse de irrasyonelliklerin
rasyonelleştirilmesi aslında ne yazık ki toplumun vurdumduymaz bir yapı
edinmesine yol açması bakımından son derecede kötü bir olgu. Sonuçta bu
yaklaşımla toplum, kendi yaşamını bire bir ilgilendiren konulara, hukuk dışı, bilim
dışı hatta akıl dışı uygulamalara hep bu aldırmazlık çerçevesinde ilgisiz
kalabiliyor. Bu ilgisizlik toplumu ‘bize bir şey olmaz teorisine’ kadar
getiriyor. Oralara gelince de yapısal reformları yapmadığımız halde bir mucize
ile 2023’de ilk on ekonomi arasına girmeyi bekleyecek kadar bilim dışı bir
konuma geçiveriyoruz. Sonra hayallerimiz yıkılınca kendimizi bir masanın
etrafında “ne olacak bu ülkenin hali” toplantısında buluyoruz.
[i] İrrasyonel beklentiler teorisi bana aittir. Bu deyimi ve hangi anlamda
kullandığımı ilk kez 1996 yılında “Türkiye İçin Bir Ekonomik İstikrar Programı
Önerisi” adı altında yazdığım ve zamanın hükümetine sunduğum raporda konu
etmiştim
[ii] Bu da bize gösterir ki merkez bankası bağımsızlığı yasaya yazılmakla değil,
merkez bankasına toplumun sahip çıkmasıyla olur. Toplumun sahip çıkmadığı bir
şey yasayla yaşatılamıyor (demokrasi, ifade özgürlüğü, yargı bağımsızlığı da
böyledir.)
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026193 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.