Bütçe Açıkları Borçlanarak mı Para Basarak mı Finanse Edilmeli?
Bütçe gelirlerinin bütçe
giderlerinden düşük kalması halinde bütçe dengesi açık verir (bütçe açığı.)
Günümüz dünyasında ekonomilerin büyük çoğunluğu bütçe açığı veriyor.
Bütçe, yılbaşında hazırlandığı
için açık verip vermeyeceği de o zaman bilinir. O aşamada bu açığı kapatmak
için elde 4 seçenek vardır: (1) Bütçe gelirlerini artırmak. Bu amaçla hükümet
yeni vergiler koyarak ya da vergi oranlarını artırarak bütçe gelirlerini
artırır ve açığı kapatabilir. (2) Bütçe giderlerini düşürmek. Hükümet, mesela
bazı yatırımları erteleyerek ya da eleman azaltmaya giderek bütçe giderlerini
düşürerek bütçe açığını kapatabilir. (3) Para basmak. Bu seçeneğin
kullanılabilmesi için Merkez Bankası’nın bağımsız olmaması veya bağımsızlığının
askıya alınması ve Hazinenin Merkez Bankasından borçlanmasının yasaklanmamış
olması gerekir. (4) Borçlanmaya başvurmak. Hazine, borçlanmaya giderek bütçe
açığını bu yolla karşılayabilir.
Yukarıda değindiğim ilk iki
seçenek genellikle ya kullanılmaz ya da kısmi olarak kullanılır yani açığın
belirli bir bölümü bu yolla düşürülür. Bu iki yolun genel olarak kullanım dışı
olmasının nedeni bu tür girişimlerin siyasal iktidara oy kaybettireceğinin
düşünülmesindendir. Vergilerin artırılmasını ya da kamu hizmetinin
azaltılmasını destekleyen insan sayısı genellikle azdır.
İlk iki seçenek pek
kullanılamıyorsa bütçe açığının çözümü için geriye iki seçenek kalıyor: Para
basmak veya borçlanmak. Genel düşünce, bütçe açığının para basılarak karşılanması
halinde bu uygulamanın enflasyon yaratacağı, buna karşılık bütçe açığının borçlanılarak
finanse edilmesi halinde bu uygulamanın enflasyon yaratmayacağı, hatta
piyasadan para çekilmesine yol açtığı için enflasyonu düşüreceği şeklindedir.
Bütçe açığının para basılarak
karşılanması, piyasada para arzının artmasına bu da borç verilebilir fon
arzının artmasına ve dolayısıyla faizlerin düşmesine yol açar. Bir yandan para
arzının artması, bir yandan da faizlerin düşmesi tüketim harcamalarının
artmasına neden olur. Çünkü para bollaşmış, tasarrufa karşılık alınacak faiz
düşmüştür. Bu durumda tüketim harcamaları ve dolayısıyla talep yükselir. Talep
artışı, fiyatların da yükselmesine yol açar ve dolayısıyla enflasyonu artırır.
Bir ekonomide bütçe açığının para basarak finanse edilebilmesi için Merkez
Bankası’nın bağımsız olmaması ya da bağımsızlığının yasada yazılı olmakla
birlikte uygulamada söz konusu olmaması ve dolayısıyla hükümetin emirlerini
yerine getirir konumda olması gerekir. Ayrıca Merkez Bankası’nın Hazine’ye
doğrudan ya da dolaylı olarak borç verebiliyor olması gerekir. Günümüzde pek
çok Merkez Bankası bağımsızdır ve Hazineye doğrudan borç vermesi
yasaklanmıştır. Bu durumda para basarak finansman için geriye kalan tek
seçenek; Merkez Bankasının Hazine’nin çıkardığı tahvil ve bonoları satın alarak
ona dolaylı yoldan finansman sağlamasıdır.
Bütçe açığının piyasadan
borçlanma yoluyla karşılanması Hazinenin çıkaracağı tahvil ve bonoların
satılmasıyla yapılır. Ki bugün, Türk Hazinesi de dâhil olmak üzere, dünyada pek
çok Hazine belirli dönemlerde yaptıkları ihalelerle tahvil ve bono satarak
borçlanmakta ve bu borçla da bütçe açığını finanse etmektedir. Bu ihalelerde
kullanılan yöntem genellikle ‘iskontolu borçlanma yöntemidir.’ Bu yöntemde
önceden belirlenmiş bir faiz oranı söz konusu değildir. Hazine, ihaleyi
yaparken 100 TL tutarındaki bu tahvili kaça alırsınız diye sorar. Tahvili satın
alanın önerip de ödediği fiyat ile tahvilin üzerinde yazılı fiyat (örneğimizde
100 TL) arasındaki fark tahvilin faizini oluşturur. Bunu bir örnekle anlatayım.
Diyelim ki Hazine bugün 100 TL tutarında 1 yıl vadeli bir tahvil için ihale
açmış ve en düşük iskontoyu öneren banka da 91 TL vererek bunu almış olsun. Bu
durumda bu tahvilin faizi şöyle hesaplanır:
100 – 91 = 9
9 / 91 = 0,099 = % 9,9
Hazine bu şekilde borçlanarak
açığı finanse etmeye devam ettikçe piyasadaki tahvil arzı artacak ve
dolayısıyla tahvil fiyatları düşecek demektir. Birkaç ihale sonrasında
Hazinenin 100 TL nominal bedelle satışa çıkardığı 1 yıl vadeli tahvile bu kez 90
TL önerildiğini düşünelim. Bu durumda tahvilin fiyatı düşmüş olur. Buna karşılık faiz yükselmiş olur. Bunu da
yukarıdaki örnekte olduğu gibi gösterelim:
100 – 90 = 10
10 / 90 = 0,111 = % 11,1
Görüleceği gibi Hazinenin eline
geçen para azalmış (91 TL yerine 90 TL) ve fakat ödeyeceği faiz artmış (% 9,9
yerine % 11,1) olur.
Bu süreç devam ettikçe Hazinenin
borçlanmayla eline geçen para azalırken ödeyeceği faizler de artar. Faizler bu
şekilde artıkça bir sonraki yılın bütçe giderlerinin ve dolayısıyla bütçe
açığının artmasına yol açar. Bu sürecin devamı borç artışı/faiz artışı/borç
artışı kısır döngüsüne girilmesine yol açar. Hazine, sürekli artan maliyetlerle
borçlanarak ve sürekli piyasaya daha yüksek faiz ödeyerek piyasada para
bolluğuna ve enflasyonun artmasına neden olur.
Yeni klasik ekonomi okulu ve rasyonel
beklentiler teorisinin önde gelen iki temsilcisi olan Thomas Sargent ve Neil
Wallace, ortak makaleleri Hoş Olmayan Parasalcı Aritmetik’de bu konuyu gündeme
taşımışlardır.[i]
Sargent ve Wallace’ın bu sonuca ulaşırken yaptığı iki önemli varsayımı gözden
kaçırmamak gerekir: (1) Bu sonucun doğması için reel faiz oranının GSYH
büyümesinden daha hızlı büyümesi gerekir. (2) Uygulanmakta olan maliye
politikası veri olarak alınmakta, geçerli olan veya gelecekte uygulanacak olan
para politikasıyla ilişkili olmadığı varsayılmaktadır. Sargent ve Wallace, bu
varsayımlar altında bütçe açığını borçlanarak finanse etmeyi seçmenin, para
basarak finanse etmeye yönelmekten daha fazla enflasyon yaratacağını göstermektedirler.
Osmanlı (Düyun-u Umumiye)
borçlarının 1954 yılına kadar süren taksitleri, kamu finansmanı üzerinde ciddi
sıkıntılar yarattı. Bu sıkıntılar Cumhuriyetin ilk kuşaklarının iç ve özellikle
de dış borçlanmaya soğuk bakmalarına ve bütçe açıklarını para basarak finanse
etme yolunu seçmelerine neden oldu. Hazine, bütçe açıklarını karşılamak için
Merkez Bankasından kısa vadeli avans adı altında borçlanıyordu. Bu dönemde
Hazinenin piyasadan borçlanması düşük miktarlarda ve süreklilik göstermeyen bir
yapıdaydı. Özal’ın iktidara gelmesinden sonra Hazine bir yandan haftalık
ihaleler yoluyla piyasadan iç borçlanma yapmaya bir yandan da dış borçlanmaya
gitmeye başladı. Borçlanmanın yanı sıra Hazine, Merkez Bankasından avans
kullanmaya devam etti. Yani bu dönemde Hazine, hem borçlanma hem de para
bastırma yoluyla bütçe açıklarını finanse etti. Bu yaklaşımın doğal sonucu
olarak enflasyon, 1985 sonrasında rekor düzeylere yükseldi. 1994 krizinden
sonra Hazine’nin Merkez Bankasından kısa vadeli avans kullanım oranları
düşürüldü ve 2001 yılı sonunda sıfırlandı. Böylece 2002 yılı başından
başlayarak bütçe açıklarının para basarak finansmanı kaldırılmış oldu. Türkiye,
2000’lerden itibaren bütçe açıklarını piyasadan borçlanma yoluyla
karşılamaktadır. Bununla birlikte Merkez Bankası, Hazine kâğıtlarını satın
alarak Hazineye dolaylı finansman sağlamaktadır.
[i] Thomas Sargent, Neil Wallace, Some Unpleasant
Monetarist Arithmetic, Federal Reserve Bank of Minneapolis, Quarterly Revew, Fall
1981, (https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr531.pdf).
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026191 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.