Enflasyona İlişkin Üç Soru Üç Yanıt
Ağustos ayı enflasyon verileri
açıklanıp da enflasyonun yeniden çifte hanelere çıktığı görülünce birçok soru
atıldı ortaya. Bunlardan üçü en fazla sorulan sorular arasındaydı.
Birinci Soru:
Üretici Fiyatları Endeksi
(YİÜFE), Tüketici Fiyatları Endeksinden (TÜFE) oldukça yukarıda bulunuyor.
Bunun anlamı nedir ve bu ileride böyle devam eder mi?
Birinci Soruya Yanıt:
2015 Ocak ayından bu yana
enflasyonun çizdiği görünümü aşağıdaki grafikte sunuyorum. TÜFE tüketici
fiyatları endeksindeki, YİÜFE yurtiçi üretici fiyatları endeksindeki aylık
değişimleri gösteriyor.
Grafiğin ortaya koyduğu
görünümden şunlar çıkıyor: YİÜFE yani üretici fiyatları 2016 yılı Temmuz
ayından sonra hızla artmış ve TÜFE’nin yani tüketici fiyatları artışının
oldukça üstüne çıkmış. Bunun ne anlama geldiğini ve ne sonuç vereceğini analiz
edebilmek için önce malın üretimden tüketime geliş yolunu belirleyelim.
En basit şekliyle bu yol şöyle
bir patika izler:
YİÜFE dediğimiz üretici fiyatları
endeksi üretici – toptancı aşamasındaki fiyatları alıp sepete koyar. TÜFE
dediğimiz tüketici fiyatları endeksi ise perakendecinin tüketiciye sattığı
malın veya sunduğu hizmetin fiyatlarını alıp sepete koyar.
Bu durumda yukarıdaki grafiğin
2016 Temmuz ayından önceki bölümü bize perakendecinin fiyat artışı
yapabildiğini, buna karşılık üreticinin perakendeciye satış yaparken
maliyetlerine gelen artışları fiyatlarına yansıtamadığını gösteriyor. 2016
Temmuz ayından sonra ise bu kez üreticinin yeterince fiyat artışı yaptığını ama
perakendecinin bunu aynı şekilde tüketiciye yansıtamadığını gösteriyor. Grafiğe
göre 2015 Ocak ile 2016 Temmuz ayları arasındaki dönemde üretici kârından
fedakârlık ederken 2016 Temmuz ayından sonra bu fedakârlığı gidermiş, bu kez
perakendeci kârdan fedakârlık etmeye başlamış. Bu durumda normal koşullarda
ileride yine perakendecilerin fiyatları artıracağını ve TÜFE’nin yükseleceğini
tahmin edebiliriz.
İkinci Soru:
Merkez Bankası yasasında
belirlenen fiyat istikrarını sağlamak (enflasyonu denetim altında tutmak ve
deflasyona izin vermemek) amacına ulaşmak için enflasyon hedeflemesi uyguluyor
ve para politikasını sıkı tuttuğunu açıklıyor. Bu çerçevede bakıldığında
dünyada yüksek faiz oranlarından birisini uyguluyor (2017 yılının bugüne
kadarki ortalaması yüzde 11,2, son 3 ayın ortalaması yüzde 11,96.) Buna
karşılık enflasyon yükseliyor. Bunun nedeni nedir?
İkinci Soruya Yanıt:
Aşağıdaki grafik yılbaşından bu
yana, TÜFE, C Endeksindeki aylık değişimleri ve Merkez Bankası’nın ortalama
borç verme faizinin aylık ortalama oranlarındaki değişimi bir arada gösteriyor.
C Endeksi; TÜFE endeksinden enerji, gıda ve alkolsüz içecekler, alkollü içkiler
ile tütün ürünleri ve altın çıkarıldıktan sonra kalan mal ve hizmetlerin
fiyatlarının oluşturduğu bir endekstir. Bu endeksle hesaplanan enflasyona
çekirdek enflasyon deniyor.
Yukarıda verdiğimiz C Endeksi,
bize Merkez Bankası’nın uyguladığı para politikasının asıl etkili olması
gereken fiyat sepetini tanımlıyor. Çünkü C Endeksi, Merkez Bankası’nın etki
alanı dışında kalan, bir anlamda para politikasından bağımsız değişken olarak
tanımlanabilecek olan fiyatları dışarıda bırakıyor. Merkez Bankası’nın yurt
dışında belirlenen enerji fiyatlarına (petrol, doğalgaz fiyatları gibi) para
politikası kanalıyla etkide bulunması mümkün değildir. Alkollü içkiler ve tütün
ürünlerinin fiyatları da kamu kesimi eliyle belirlendiği için Merkez
Bankası’nın burada da bir etkisi olmuyor. O halde bunları sepet dışında tutan
bir endeks hesabında sepette kalan ürünleri Merkez Bankası para politikasının
net bir şekilde etkilemesi gerekiyor. Grafikten görüleceği üzere Merkez Bankası
faizini de artırdığı halde C Endeksi Mart ve Haziran ayları arasında artma
eğilimi göstermediği halde son üç ayda yeniden artışa geçmiş bulunuyor. Bu
durumda iki meseleden birisi söz konusu demektir: (1) Merkez Bankası’nın
enflasyonu düşürmek için uyguladığı faiz oranı yeterli değildir. (2) TL, değer
kaybettiği için bu kayıplar ithalat yoluyla iç fiyatlara yansıyor demektir. Bu
ikisinden hangisinin geçerli olduğunu ya da hangisinin ağırlıklı olduğunu
önümüzdeki dönemde görebileceğiz. Çünkü TL değer kazanmaya başlamış bulunuyor.
Üçüncü Soru:
Enflasyon yılın geri kalan
döneminde nasıl bir seyir izler?
Üçüncü Soruya Yanıt:
Aşağıdaki tablo çok basit bir
hesabın sonuçlarını gösteriyor. Tabloda 2015 ve 2016 yıllarının tamamına ve
2017 yılının ilk sekiz ayına ilişkin aylık ve 12 aylık TÜFE enflasyon oranları
yer alıyor. Tabloda gri renkle gösterilen bölümler 2017 yılının henüz
tamamlanmamış aylarına ilişkin aylık ve 12 aylık enflasyon oranlarının
tahminlerini sergiliyor.
Aylar
|
TÜFE AY
2015
|
TÜFE 12 2015
|
TÜFE AY
2016
|
TÜFE 12 2016
|
TÜFE AY
2017
|
TÜFE 12
2017
|
Ocak
|
1,10
|
7,24
|
1,82
|
9,58
|
2,46
|
9,22
|
Şubat
|
0,71
|
7,55
|
-0,02
|
8,78
|
0,81
|
10,13
|
Mart
|
1,13
|
7,61
|
-0,04
|
7,46
|
1,02
|
11,29
|
Nisan
|
1,63
|
7,91
|
0,78
|
6,57
|
1,31
|
11,87
|
Mayıs
|
0,56
|
8,09
|
0,58
|
6,58
|
0,45
|
11,72
|
Haziran
|
-0,51
|
7,20
|
0,47
|
7,64
|
-0,27
|
10,90
|
Temmuz
|
0,09
|
6,81
|
1,16
|
8,79
|
0,15
|
9,79
|
Ağustos
|
0,40
|
7,14
|
-0,29
|
8,05
|
0,52
|
10,68
|
Eylül
|
0,89
|
7,95
|
0,18
|
7,28
|
0,54
|
11,04
|
Ekim
|
1,55
|
7,58
|
1,44
|
7,16
|
1,50
|
11,09
|
Kasım
|
0,67
|
8,10
|
0,52
|
7,00
|
0,60
|
11,17
|
Aralık
|
0,21
|
8,81
|
1,64
|
8,53
|
0,93
|
10,45
|
Burada gri alanda yer alan
tahminler son derecede basit bir temele dayanıyor. Son iki yılın ilgili
aylarının enflasyon gerçekleşmesinin ortalamasını 2017 yılının ilgili ayında
gerçekleşmiş gibi varsayarak aylık tahmin olarak yerine koyuyoruz ve 2016
yılının ilgili ayının enflasyon oranını 12 aylık toplamdan düşerek bu
bulduğumuz ortalamayı ekliyoruz. Bu durumda yılsonu enflasyonu yüzde 10,45
olarak çıkıyor (bu hesaplamanın ayrıntısını merak edenler aşağıdaki ek bölümüne bakabilir.)
Bu tahminin içinde kurda
olabilecek değişimeler, jeopolitik ve siyasal gelişmeler, Fed’in kararları veya
kararsızlıkları yok. Öte yandan her yılın kendisine özgü farklı etkiler
taşıdığını dikkate almak gerekir. Dolar / TL kuru 3,40’larda devam ederse veya
3,60’lara çıkarsa ya da 3,30’lara inerse yılsonunda farklı enflasyon oranı çıkar.
O nedenle bu tahminleri birer eskiz çalışması gibi görmek uygun olur. (Her
şeyden önce bu tahminleri doğru yapabilmek için oranlarla değil endeks sayılarıyla
hesaplama yapmak gerekir. Kafa karışıklığı yaratmamak için bu kadar basite
indirgedim.)
Yılsonundaki gerçekleşmenin bu
tablodaki yılsonu oranının bir puan altında olmasını beklemek, Fed’in faiz artırımında
kararsız kalışına bakarak, makul bir tahmin gibi duruyor.
Ek: Enflasyonda kalan aylara
ilişkin hesaplamanın ayrıntısı
Ağustos ayına ilişkin olarak
açıklanan 12 aylık enflasyonunu (Eylül 2016’dan başlayıp Ağustos 2017’ye
kadarki 12 aylık birikimli enflasyon) TÜİK yüzde 10,68 olarak açıkladı. Yani
aşağıdaki tablonun ilk sırasını biliyoruz. Sonraki aylara ilişkin olarak da
2015 ve 2016 yıllarına ilişkin verileri biliyoruz. O zaman aşağıdaki tablonun
geriyle taranmış kısımları dışındaki bilgiler elimizde mevcut.
|
Aylar
|
TÜFE AY
2015
|
TÜFE 12
2015
|
TÜFE AY
2016
|
TÜFE 12
2016
|
TÜFE AY
2017
|
TÜFE 12
2017
|
|
Ağustos
|
0,40
|
7,14
|
-0,29
|
8,05
|
0,52
|
10,68
|
|
Eylül
|
0,89
|
7,95
|
0,18
|
7,28
|
0,54
|
11,04
|
|
Ekim
|
1,55
|
7,58
|
1,44
|
7,16
|
1,50
|
11,09
|
|
Kasım
|
0,67
|
8,10
|
0,52
|
7,00
|
0,60
|
11,17
|
|
Aralık
|
0,21
|
8,81
|
1,64
|
8,53
|
0,93
|
10,45
|
Eylül ayı aylık enflasyonunu 2015
ve 2016 yıllarının Eylül ayı aylık enflasyon oranlarının ortalamasını alarak
buluyoruz: (0,89 + 0,18) / 2 = 0,54. Bunu TÜFE AY 2017 sütununun Eylül sırasına
yazıyoruz. Sonra Ağustos 12 aylık TÜFE’den 2016 yılı Eylül aylık enflasyonunu
düşüp bunu ekliyoruz: (10,68 – 0,18) + 0,54 = 11,04. Bu oran Eylül ayı 12 aylık
enflasyon tahminimiz olarak karşımıza çıkıyor. Burada aylık enflasyonu bulurken
2 yıllık ortalama yerine 5 yıllık ortalama da kullanabiliriz. Tercih size
kalıyor.
Bu hesabın çok daha doğrusu oranların
yerine TÜFE endeks sayılarını koyarak yapılabilir. Ben basit olması için böyle
yaptım.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202699 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.