Plasebo Etkisi ve Ekonomiye Uygulanması
Bütün hastalıkları yalnızca
ilaçla tedavi etmek mümkün değil. Özellikle çağımızın en büyük derdi olan stres
ve gerginliklerin yarattığı ruhsal dengesizlik hallerinde ilaç tedavisinin
yanında psikolojik destek gerekiyor. Depresyona giren, anksiyete denilen ve
başına kötü şeyler geleceği inancıyla endişe veya korku içine düşen ya da
fobiler içinde kıvranan insanların tedavisinde ilaç tedavisinin yanında
psikolojik tedaviye de başvuruluyor. Hatta bazen ilaç kullanılması yerine
tümüyle psikolojik tedavi tercih ediliyor. Ne var ki insanların çoğu ilaç
almadan iyileşemeyeceğini düşündüğünden ilaç, kendi kimyasal etkisinden çok
psikolojik bir etki yaratarak tedaviye olumlu katkı yapabiliyor. İşte bu
düşünceden hareketle ilaç yerine ilaca benzeyen ama aslında yararlı ya da
zararlı hiçbir etkisi olmayan maddelerin hastalara verilmesi ve bu yolla onun
kendisini iyi hissetmesi de bir yöntem olarak kullanılabiliyor. Bu tür ilaç
benzeri maddelere ‘plasebo’ (halk arasında şeker hapı da deniyor), bunların
yarattığı psikolojik olumlu etkiye ise ‘plasebo etkisi’ adı veriliyor. Placebo adını
taşıyan bir de alternatif rock grubu var ama konumuz onlar değil.
Fed, bir süredir faiz meselesini plasebo
etkisi gibi kullanıyor. Piyasalarda faizi artırıp artırmayacağı konusunu
ikircikli bırakarak ne fazla balon oluşmasına ne de sistemin daralmasına yol
açmamak için uğraşıyor.
Fed’in faiz artırmayacağı izlenimini
alan piyasalar tıpkı gerçek ilaç aldığını sanan hastalar gibi kendini daha iyi
hissediyor. Buna karşılık Fed, bu iyi hissetmenin balon yaratmasını engellemek
için artırabilirmiş gibi bir imaj da yaratmaktan geri durmuyor.
Tıpta plasebo konusunda en çok
tartışılan konuların başında böyle bir uygulamanın Hipokrat yeminine ya da
hasta ile doktoru arasında gerekli olan güven ilişkisine ne kadar uyduğu
meselesi geliyor. Plasebo uygulamasını savunanlar bunun zararsız bir yalan
olduğunu (beyaz yalan) ve hastanın iyiliği için yapıldığını, etik dışı bir
eylem olmadığını öne sürüyorlar. Tersini iddia edenler ise hastanın doktoruna
güvendiğini ama doktorun ona maddi anlamda işe yaramayan ilaç olmayan bir şeyi ilaç diye
yutturduğunu ve bunun etik bir eylem olmadığını vurguluyorlar.
Ekonomide beklentilerin önemli
olduğu 1930’larda Keynes’le birlikte anlaşılmış bir konu. Buna karşılık
beklentilerin en az gerçekleşmeler kadar etkili olduğunun kavranması çok daha
yeni zamanlarda oldu. Bu gelişmede, aralarında Nobel ödüllü Robert Lucas Jr.’ın
da bulunduğu, yeni klasik iktisatçılar olarak anılan ekolün geliştirdiği rasyonel
beklentiler kuramının büyük katkısı var. “Beklenti neyse gerçekleşme de o yönde
olur” ifadesiyle özetleyebileceğimiz rasyonel beklentiler kuramı çok önemli bir
gerçeğin altını çiziyor: Eğer bir toplumda karar alıcıların büyük çoğunluğu
ekonominin kötü gideceğini düşünüyor ve o nedenle tasarruf etmenin yararlı
olacağına inanıyorlarsa o zaman tasarruf edecekler demektir. Hep birlikte
tasarruf edildiğinde harcamalar azalacağı için üretim de yatırım da düşecek
ekonomi küçülmeye başlayacaktır. Yani kötü beklenti iyi bir eylem yaratmış gibi
görünse de kötü bir sonuca yol açacaktır.
Beklentilerin önemi kavrandıktan
sonra anketler devri başladı. Anketlerde, ekonomik karar alma mekanizmasında
karar alıcı konumunda bulunanlara geleceğe ilişkin çeşitli konularda
beklentileri soruluyor ve alınan yanıtlara göre endeksler oluşturularak
beklentilerin yönü belirlenmeye çalışılıyor. Bu sonuçlar oluşturulacak ekonomi
politikasına da temel oluşturuyor.
Dış finansmana bağımlı gelişme yolundaki ekonomilerde beklentiler inişli çıkışlı bir eğilim izliyor. Fed’in faiz artıracağı izlenimi beklentileri bozarken, faiz artırmayacağı izlenimi beklentilerde hemen bir iyileşme yaratıyor.
Not: Bu yazı 7 Şubat 2010’da
Radikal Gazetesinde yayınlanmış olan Plasebo Etkisi başlıklı yazımın
güncellenmiş olarak yeniden yazılmış halidir.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026116 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.