Türkiye Krizde mi?
Türkiye ekonomisi 2019 yılının
ilk çeyreğinde yüzde 2,6 oranında küçülme yaşadı. 2018 yılının son çeyreğinde
yaşanan yüzde 3 oranındaki küçülmeden sonra bu üst üste yaşanan ikinci
küçülmeyi gösteriyor. Bu açıdan bakıldığında resesyonu andırıyor olsa da enflasyonun
ve işsizliğin çok yüksek olması bu durumu resesyondan çıkarıp slumpflasyonun
çerçevesine sokuyor.
Krizin genel tanımı şöyle
yapılıyor: Ekonominin temel yapı taşları olarak kabul edilen mal, hizmet,
üretim, döviz fiyatları üzerinde kabul edilebilir düzey ve oranların ötesinde
yaşanan şiddetli dalgalanmalar. Benim kriz tanımım biraz daha farklı: Ekonomik
kriz; büyüme, işsizlik, enflasyon, faiz, bütçe açığı, cari açık, yerli paranın
dış değeri gibi temel göstergelerin yanı sıra geleceğe ilişkin beklentilerin bozulması
ve bu bozulmanın belirli bir süre devam etmesi halidir.
Öncelikle sözünü ettiğimiz göstergelere
yakından bakalım. Yani önce olay yeri incelemesi yapalım. Aşağıdaki tablo 2017,
2018 yılsonları ve 2019 yılı itibarıyla bugünkü değerler ve yılsonu
tahminlerini gösteriyor (Kaynaklar: TÜİK, TCMB, BDDK, Bloomberg HT.)
Birim
|
2017
|
2018
|
31.05.2019
|
Açıklama
|
Durum
|
|
Kişi
Başına Gelir
|
USD
|
10.537
|
9.346
|
8.507
|
Yılsonu Th
|
-
|
Büyüme
|
%
|
7,4
|
2,6
|
-2,6
|
-
|
|
İşsizlik
|
%
|
10,4
|
13,5
|
14,7
|
Şubat 2019
|
-
|
Enflasyon
(TÜFE)
|
%
|
11,92
|
20,30
|
19,50
|
Nisan 2019
|
-
|
Gösterge
Faiz
|
%
|
13,4
|
19,7
|
25,78
|
-
|
|
USD/TL
|
3,78
|
5,29
|
5,89
|
-
|
||
YP
Mevduat/Toplam
|
%
|
46,2
|
48,8
|
53,0
|
-
|
|
Bütçe
Dengesi / GSYH
|
%
|
-1,5
|
-2,0
|
-3,5
|
Yılsonu Th
|
-
|
Cari
Denge / GSYH
|
%
|
-5,5
|
-3,5
|
0
|
Yılsonu Th
|
+
|
Ekonomik
Güven Endeksi
|
%
|
95,3
|
96,3
|
77,5
|
-
|
|
Tüketici
Güven Endeksi
|
%
|
65,1
|
69,5
|
55,3
|
-
|
Bu tablodaki verilerden büyüme,
işsizlik ve enflasyonu bir grafik üzerinde gösterelim.
Tabloya baktığımızda şunları
görüyoruz: (1) Kişi başına gelir hızla geriliyor. Bu gelişme Türkiye’yi dış
görünüş itibarıyla sıkıntıya sokuyor. (2) Büyümede başlayan ivme kaybı
küçülmeye dönüşmüş bulunuyor. Türkiye, artık büyüyemiyor, küçülüyor. (3) İşsizlik,
bir daha eski yüzde 8’ler düzeyine dönmek bir yana hızla artıyor. (4) Dünyada
çok sorunlu birkaç ülke dışında gelişmiş ekonomilerde yüzde 1 – 3, gelişmekte
olan ekonomilerde yüzde 4 – 5 aralığında olan enflasyon Türkiye’de yüzde 20
gibi çok yüksek düzeyde gidiyor. (5) Gösterge faiz bütün dünyada gerilerken
Türkiye’de sürekli bir yükseliş içinde görünüyor. (6) TL, hızlı bir dış değer
kaybı yaşamaya devam ediyor. TL’nin son 5 aydaki değer kaybı yüzde 31. Bu kadar
değer kaybı yaşayan bir yerli para insanları iki şekilde etkiliyor:
Dolarizasyon (yabancı para mevduatın toplam mevduattaki payı) artıyor ve dış
borçları ödemek için çok daha fazla TL yaratmak gerekiyor. (7) Bu yıla kadar
ekonomide en önemli çıpa olarak kullanılan bütçe dengesi de bozulma içinde görülüyor.
(8) Tablodaki tek olumlu görünen gösterge cari açık. Bu yılsonunda sıfır
dolayında olacağı yani açığın kapanacağı tahmin ediliyor. Ne var ki bu olumlu
gibi görünen gelişme yukarıda saydığımız olumsuz gelişmelerin bir sonucu olduğu
içi aslında olumlu olarak algılanamayacak bir durumu ortaya koyuyor. (9)
Tabloda son iki sırada yer alan ve beklentileri gösteren endeksler de olumsuz.
Bir başka ifadeyle ekonomik birimler bu olumsuz görünümün devam edeceğini
düşünüyorlar.
Bu tespitlerden sonra grafiğe baktığımızda
Türkiye’nin uzun süre istikrarsızlık, bozulma, türbülans, ekonomik sıkıntı gibi
ifadelerle tanımlamaya çabaladığı durumun aslında bu tanıma göre ekonomik
krizin ta kendisi olduğunu görebiliyoruz.
Bu krizin adı nedir diye sorulursa bunun yanıtı, iki çeyrek üst
üste küçülme yaşandığı için, resesyon gibi görünse de, slumpflasyondur. Slumpflasyonda ekonomik küçülmenin yanı sıra çok yüksek işsizlik ve enflasyon
da söz konusudur. Slumpflasyon çok
tehlikelidir, çünkü enflasyonu düşürüp, işsizliği azaltıp büyümeyi yukarı
çekmek gibi birbiriyle çelişkili amaçları aynı anda gerçekleştirebilmek ancak
beklentileri olumlu hale getirmekle olabilir.
Krizden nasıl çıkılabilir diye sorulursa bu sorunun yanıtı; ekonomi
dışı ve ekonomi içi bir dizi önlemle düzeltilir şeklindedir. Bu önlemlerin
neler olduğunu özetle sıralayayım:
Dış politika: Yurtta sulh cihanda sulh ilkesine ve ortadoğuda altın
kural ilkesine (ortadoğudaki belalardan uzak durma, karışmama) geri dönülmesi
gerek. Bir yandan ABD ile ilişkileri düzeltirken bir yandan da AB ile yeniden
çok ciddi olarak üyelik ilişkilerine başlamak şart.
İç politika: Parlamenter rejime, güçler ayrımı ilkesine (yasama,
yürütme ve yargının ayrılması) geri dönülmesi ve yargının tamamen bağımsız hale
getirilmesi gerek.
Eğitim: Tamamen bilime dayalı, bilim dışında hiçbir öğretiye yer
verilmeyen bir eğitim modeline geçilmesi, teknik okulların sanayi odalarıyla
birlikte kurulup, özendirilmesi gerek.
Ekonomi: İçi boş programlar açıklamaktan vazgeçilmesi, TCMB’nin tam
olarak bağımsız bir yapıya kavuşturulması, teşvik sisteminin dünyayla rekabet
edebilecek ürünleri kapsayacak bir çerçeveye dönüştürülmesi, piyasa sistemini
bozacak yaklaşımlardan vazgeçilmesi, bütün altyapı yatırımlarının ertelenmesi
ve yenilerine girilmemesi, kamu kesimindeki israfın durdurulması ve her şeyden
önce de 2001 krizi sonrası uygulanan ekonomik program benzeri bir program
hazırlayıp uygulanması gerek.
Beklentiler: Tabloya göre beklentilerde ciddi bozulmalar söz
konusu. Yukarıda konu ettiğimiz adımlar atılırsa beklentiler de olumluya döner.
Son olarak bu öneriler kısa dönemde ve kriz derinleşmeden yerine
getirilebilirse Türkiye toparlanabilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026237 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.