Coğrafya Kader midir?
Tam adı Ebu Zeyd Abdurrahman bin
Muhammed bin Haldun el Hadramî olan İbn-i Haldun, modern tarih yazımı, sosyoloji
ve ekonomi biliminin öncülerinden kabul edilen 14. yüzyıl düşünürü, devlet
adamı ve tarihçisidir. Tunus’da doğdu. Devlette çeşitli görevlerde bulundu,
mahkûm edildi, hapis yattı, sonra itibarı iade edildi. 7 ciltlik kitabı Kitabül
İber’de dünya tarihini anlattı. Dünyaca bilinen Mukaddime (önsöz, giriş,
başlangıç anlamına geliyor) aslında bu 7 ciltlik kitabın giriş kitabıdır. Bu
kitap Osmanlı tarih anlayışı üzerinde önemli etkiler yarattı.
İbni Haldun’a atfedilen en önemli
yargılardan birisi “Coğrafya kaderdir” sözü. Gerçekten öyle midir? İbni
Haldun’un yaşadığı döneme ve bölgeye bakılırsa bu söz doğru görünüyor. Ama bugünkü
dünyaya bakınca bu söz anlamını yitiriyor. Mesela Güney Kore ve Kuzey Kore aynı
coğrafyayı paylaşıyor. Güney Kore’de kişi başına gelir 30.000 Dolar, Kuzey Kore’de
1,000 Dolar. Bu iki ülkeyi bu kadar farklı kılan Coğrafya değil yönetim farkı.
Güneydeki yönetim toplumsal refahı artıracak işlerle uğraşırken Kuzeydeki
yönetim kendi varlığını güçlendirip iktidarını sürdürmeye odaklanıyor. Japonya
bir başka örnek. Hemen hemen hiçbir doğal kaynağı bulunmayan Japonya “coğrafya
kaderdir” sözüne teslim olmak yerine Meiji Restorasyonu ile kaderini kendisi
çizmiş ve dünyanın en gelişmiş ekonomilerinden birisi durumuna gelmiş. Coğrafi
keşifler, mesela Kristof Kolomb’un keşifleri, coğrafyanın kader olmadığını tam
tersine kaderin coğrafya olduğunu gösteriyor.
Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı’nın
son döneminde kaderine teslim olmasına başkaldıran Mustafa Kemal ve arkadaşları
sayesinde büyük devrimlere girişmiş ve olumlu sonuçlar almaya yönelmiştir. Öncelikle
çevresindeki istikrarsız yapıdan kendisini soyutlamak için “yurtta sulh cihanda
sulh” ilkesini geliştirmiş ve uzun yıllar bu ilkeye sadık kalması sonucu savaşlardan
uzak durabilmiştir. Son dönemde bu ilkeyi terk edince coğrafya kader haline
gelmiş, Türkiye, orta doğudaki bitmez tükenmez savaşların ortasına dalmış ve
çok sayıda göçmeni kabul ederek kendi yurttaşlarından ayırdığı sınırlı
kaynaklarıyla onlara bakmaya başlamıştır.
Mesela laikliği cumhuriyetin
temel ilkesi olarak kabul eden Türkiye, bu sayede bu coğrafyada din, mezhep,
tarikat, cemaat savaşlarının getirdiği geriliklerden uzaklaşmış, bilime
yönelmiştir. Ne var ki bu yöneliş fazla uzun ömürlü olamamış, sonunda
Osmanlı’dan devralınan bozuk yapı yeniden hortlamış, yeniden bilimden uzaklaşma
başlamıştır. Türkiye, coğrafyanın kader olmadığını kanıtlayabileceği bir
uğraşıdan geri dönerek sıradan bir orta doğu devleti konumuna dönmeye başlamıştır.
Coğrafya kader değildir. Aslında
hiçbir şey kader değildir. Bilim, bu tür yaklaşımları kabul etmez. Bilim,
gözleme ve deneye dayanır. Mesela doğru yönetim bir ülkeyi ileri götürürken yanlış
yönetim geriye götürür. Bunun kaderle ilgisi yoktur. Kader, beceriksizliğin, çalışmamanın,
yeterince mücadele etmemenin suçu üzerinden atmanın yoludur. Varoluş
felsefesini savunanların bir bölümü (en başta da Sartre) “var oluşumuza
karışamayız ama ondan sonrasının sorumluluğu, kaderi oluşturmanın yükümlülüğü
bize aittir” der. Bu, çok doğru bir saptamadır. Beceriksizliğimizin,
başarısızlığımızın sorumluluğu büyük ağırlıkla bize aittir.
Bence bu yaklaşım toplumlar için
de geçerlidir. İyi yönetilmeyen bir ülkede sorumluluk krala aittir. Ama eğer o
ülke seçime dayalı bir yönetim biçimine sahipse sorumluluk o yönetimde ısrar
eden topluma aittir. Çünkü devlet dediğimiz mekanizma sonuçta siyasal iktidarın
yönetimi altındadır. Ve o siyasal iktidar bu dediklerimizin tam tersini
yapabilir. O zaman ne olacak? Latince bir ifade var: “Quis custodiet ipsos
custodes?” Türkçeye “Koruyuculardan kim koruyacak?” diye çevrilebilir. İşte
burada hukukun üstünlüğü ve yargı bağımsızlığı devreye girer. Bizi devlete
karşı koruyacak olan tek güç bağımsız yargı mekanizmasıdır. Yargı
bağımsızlığını kaybedince bireyleri devlete ve onu yönetenlere karşı korumak
yerine devleti ve onu yönetenleri bireylere karşı korumaya başlar. Oysa devlet
güçlü bireyler güçsüzdür, korunması gereken birileri varsa o devlet değil,
bireylerdir.
Türkiye, hukukun üstünlüğüne,
gerçek demokrasiye, yasama, yürütme ve yargı erklerinin ayrımına dayalı
parlamenter sisteme, açık ve şeffaf denetim mekanizmalarına, laikliğe, bilime
dayalı eğitim ve öğretime ve doğru ekonomi politikalarına dayalı modele
dönmedikçe bu coğrafyanın kaderinden kurtulamaz, kendi kaderini yaratamaz ve coğrafyayı
kader olarak yaşamaya devam eder.
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 2026225 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.