Gelir - Harcama Zinciri Koparsa
Covid-19 virüsünün ekonomik
yaşamda yarattığı en ciddi tehdidin gelir – harcama zincirinin kopması ve bunun
sonucunda üretimin durması olduğunu görüyoruz. Bu zincirin kopmasının ne demek
olduğunu bir örnekle anlatmaya çalışayım: Geceleri 300 kişi ağırlayan ve 50
kişi çalıştıran bir restoran düşünün. Bu restoran Covid-19 nedeniyle kapandığında
neler olur? İlk ay büyük olasılıkla çalışanlarını işten çıkarmaz, ücretlerini
verir, kirayı da öder. Ama kapalı olduğu için mal alımını durdurur. Bu restorana
et, balık, sebze, salata malzemesi, meyve, ekmek, yağ, peynir, içki, alkolsüz
içecek, su, çay, kahve, tatlı malzemesi, temizlik malzemesi satanlar satamaz
olurlar. Restoranın elektrik, doğalgaz gibi tüketimi düşer. İkinci ay da kapalı
kalırsa büyük olasılıkla çalışanlarının yarısını işten çıkarır. İşsiz kalan 25
kişinin harcamaları düşer. Talep o kadar azalır. Onun dışında ilk ay olanlar
aynen tekrarlanır, kira ödenemeyebilir. Restoran üçüncü ay da kapalı kalırsa
kalan 25 çalışanı da işten çıkarır. Talepte 25 kişinin daha az harcamasının
yarattığı düşüş olur. Onun dışındakilerde ikinci ay olanlar aynen tekrarlanır.
Bu kez restoran sahibi de birikimlerinin sonuna yaklaşınca onun da harcaması
düşer. Bu süre uzarsa büyük olasılıkla restoranın geri dönüşü, yeniden açılması
imkânı da kaybolur. Sonuçta bu işletme ekonomiden çekilmiş olur. Çekilen sadece
o olmaz. Eğer yerine aynı çapta bir başkası açılmazsa bu restoranın yarattığı
yukarıda değinilen ekonomi de yok olur. Çünkü ekonomide birinin harcaması bir
başkasının geliri, onun harcaması da bir başkasının geliridir.
Buraya basitleştirmek amacıyla bir
restoranı ele alarak açıkladığım örnek olayı ülke çapında binlerce restoran,
kafe, mağaza, dükkân, AVM için düşünün. Bütün o iş yerlerine mal satanların
mallarını satamadığını, satışlar düştüğü için onların da önce çalışanlarını işten
çıkarmaya başladığını sonra da işlerini tasfiyeye girdiğini düşünün. İşte gelir
– harcama zincirinin kopması böyle bir şeydir. Bu sorun bir ayda çözülürse söz
konusu iş yerleri arasında az sayıda batış olur. Sorunun çözülmesi iki aya
yayılırsa batan sayısı artar. Süre daha da uzarsa iş yerlerinin önemli bir
bölümünü kaybederiz.
Bu aşamada olayın çözümü için devletin
gelirini kaybedenlere vergi gelirlerini ve diğer gelirlerini kullanarak gelir
enjeksiyonu yapması gerekir. Eğer bütçe açık veriyorsa o zaman borçlanmaya
gidilir. Eğer borçlanma imkânı yoksa o zaman merkez bankasının yedek akçesi
kullanılır. Eğer o da kullanılmışsa o zaman para basılır. Bir yandan da döviz
ihtiyacını karşılamak için bu dönemde dış borçlanma zor olacağına göre IMF’den
hızlı kredi desteği istenir. Bu destekler sağlanarak kapalı kaldığı için
çalışanlarını çıkarmak aşamasına gelen iş yerlerinde bu çalışanların ücretleri
devletçe ödenmek suretiyle işten çıkarılmaları önlenebilir. Söz konusu
iş yerlerinin doğal gaz, su, elektrik, kira, emlak vergisi, sigorta gibi sabit
giderleri devletçe ödenerek bu iş yerlerinin kapanmaları önlenebilir. Tarım
kesiminde çiftçilerin bütün kredi borçlarından bu döneme isabet edenler
devletçe üstlenilir ve çiftçiye üretime devam etmesi için ek maddi destek verilir.
Bunlar yapılmazsa üretim elden gider, devlet de vergi toplayamaz duruma düşer. Bazıları
bu tür desteklere değinirken yalnızca çalışanlardan söz ediyor ve iş verene değinmiyor.
Oysa yukarıdaki restoran örneğinde olduğu gibi o iş yerleri olmazsa çalışanların
çalışacağı ve gelir elde edeceği yer olmaz. O nedenle desteğin iki taraflı
olması çok önemli.
Alman toplumunun en büyük
ekonomik travması, Birinci Dünya Savaşından sonra para basarak yaşadıkları hiper
enflasyondur. Almanya, bugün bu krizden çıkabilmek için bağlı oldukları Avrupa
Merkez Bankasının trilyonlarca Euro basmasını destekliyorsa oturup iki kez
düşünmek gerekir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026260 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.