Merkez Bankası Para Basıyor mu?
Pek çok kişi ATM’den çektiği
paraların hiç kullanılmamış ve seri ve sıra numarası izleyen banknotlar
olduğunu fotoğrafını çekerek sosyal medya hesaplarında paylaşıyor ve soruyor:
Merkez Bankası para basmıyorsa bunlar ne? Bu soruyu ikinci bir soru izliyor:
Merkez Bankası para basıyorsa bu para nerede kullanılıyor? Bu iki soruyu yanıtlarken kullanacağım
kavramları merak edenler yazının altındaki kavramlarla ilgili notlara
bakabilirler.
Önce Merkez Bankası analitik
bilançolarında son üç yılın 17 Nisan günlerindeki emisyon miktarlarını ve
bunların önceki yıla göre değişim oranlarını (%) bir tablo haline getirelim
(kaynak:
https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/portlet/IScH%2BA8YwOo%3D/tr)
https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/portlet/IScH%2BA8YwOo%3D/tr)
Milyar TL
|
2018
|
2019
|
Değişim(%)
|
2020
|
Değişim(%)
|
Emisyon
|
133,4
|
131,3
|
-1,57
|
204,1
|
55,45
|
Bu tablo bize Merkez Bankası’nın emisyon
yani piyasaya sürdüğü banknot miktarında geçen yıllara göre büyük bir artış
olduğunu gösteriyor. 2019 yılında piyasaya sürülen banknot miktarı bir yılda yüzde
1,57 azalmışken bu yıl piyasaya sürülen banknot miktarı geçen yıla göre yüzde
55,5 artmış bulunuyor. Bu artış fersude para değişimi ya da dönemsel emisyon
genişlemesiyle açıklanamayacak kadar ciddi bir artış. Söz konusu tabloyu
grafiklere dönüştürürsek emisyondaki artışın boyutunu daha net görebiliriz.
Emisyonda son bir yılda yaşanan
büyük artış grafikten daha açık bir biçimde gözlemlenebiliyor. Bu tablo ve
grafik bize Merkez Bankası’nın ciddi biçimde para bastığını gösteriyor. Böylece
ilk sorunun yani Merkez Bankasının para basıp basmadığı sorusunun yanıtını
vermiş olduk.
Sıra geldi ikinci soruya: Merkez
Bankası bastığı bu paraları nerede kullanıyor? Bu sorunun yanıtını Merkez
Bankası analitik bilançosundaki menkul kıymetler kaleminden çıkaracağız (kaynak:
https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/portlet/IScH%2BA8YwOo%3D/tr):
https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/portlet/IScH%2BA8YwOo%3D/tr):
Milyar TL
|
2018
|
2019
|
Değişim(%)
|
2020
|
Değişim(%)
|
Menkul
Kıymetler
|
14,4
|
13,1
|
-9,03
|
48,2
|
267,94
|
Tablodan görüleceği gibi Merkez
Bankasının menkul kıymetler portföyünde son bir yılda ciddi artış var. Merkez
Bankası, yasasındaki hüküm gereği devlet iç borçlanma senetlerini (DİBS) Hazine’den
doğrudan alamasa da bu kâğıtları ikincil piyasadan (bankalardan) almasında bir
sınırlama bulunmuyor. Merkez Bankasına DİBS’leri ikincil piyasadan satın almasına
izni verilmesinin nedeni Hazineyi fonlamak değil, likiditeyi düzenlemek için
yapacağı açık piyasa işlemlerinde kullanacağı enstrümanları almasını
sağlamaktır. Merkez Bankası son dönemde menkul kıymet portföyünü hızla
artırarak açık piyasa işlemleri amacının oldukça ötesine geçmiş görünüyor.
Grafik son dönemde Merkez
bankasının menkul kıymetler portföyündeki büyük artışı gösteriyor.
Şimdi geldik analizin son kısmına.
Burada da bir soru var: Merkez Bankasının piyasaya sürdüğü para artarken menkul
kıymetler portföyü de artıyorsa ne oluyor? Bu sorunun yanıtı da şöyle: Merkez
Bankası Hazineyi dolaylı olarak fonluyor. Sistem şöyle işliyor:
Hazine çıkardığı DİBS’leri
bankalara satıyor ve bunun karşılığında para alıyor (1). Merkez Bankası para
basıyor ve bu parayla bankalardan Hazinenin DİBS’lerini alıyor karşılığında
bankalara para veriyor (2). Bankalar aldıkları bu parayla Hazineden yeni DİBS’ler
alıyor (3). Böylece Merkez Bankası dolaylı yoldan giderek para basıp Hazineye vermiş
oluyor. Bu uygulamanın yürürlükten kaldırılmış bulunan Kısa Vadeli Avans
uygulamasından (4) tek farkı ilk bakışta ne olduğunun tam anlaşılamamasıdır.
Not:
Bu konuda Alaattin Aktaş’ın yazısını da gözden
geçirmenizi öneririm
Kavramlarla İlgili Notlar:
Fersude eskimiş yıpranmış, aşınmış
demek. Fersude para da aşınmış, eskimiş, yıpranmış kâğıt paralar için
kullanılan bir ifade. Merkez Bankası, fersude banknotları zaman zaman piyasadan
toplar ve yenileriyle değiştirir. O nedenle her yeni para ilave para basımı
anlamına gelmez.
Ekonomi dilinde emisyon
kelimesinin karşılığı ‘ihraç etmek, çıkarmak, yaymak’ anlamlarına geliyor ve banknotların,
tahvillerin ve hisse senetlerinin ilk kez piyasaya sürülmesini ifade etmek
amacıyla kullanılıyor. Merkez Bankası bilançosunda yer alan emisyon terimi
piyasaya sürülen banknot miktarı anlamına geliyor. Madeni paraları Hazineye
bağlı Darphane bastığı için madeni paralar emisyon miktarına dahil bulunmuyor. Emisyonda
dönemsel genişlemeler söz konusu olabilir. Mesela bayramlarda emisyon artar. Bunlar
geçici artışlardır, olay bitince piyasaya sürülen paranın önemli bir kısmı yine
bankalar kanalıyla geri gelir ve bilançodaki emisyon kalemi normale döner.
Menkul kıymetler ifadesi tahvil,
hisse senedi, bono gibi paraya bağlı kâğıtları ifade ediyor. Merkez Bankası
bilançosundaki menkul kıymetler kalemi devlet iç borçlanma senetlerini (DİBS - devlet
tahvili ve hazine bonosu) gösteriyor.
Açık piyasa işlemleri, Merkez
Bankasının piyasadaki likiditeyi ve dolayısıyla faizleri düzenlemek için piyasaya elindeki tahvil, bono
vb kâğıtları satıp para çekmesi ya da tam tersini yaparak piyasaya para vermesi
işlemlerini ifade ediyor. Açık piyasa işlemleri, yalnızca para politikası
amaçları için yürütülür ve Hazineye, kamu kurum ve kuruluşları ile diğer kurum
ve kuruluşlara kredi sağlamak amacıyla yapılamaz. Bunun yanında Merkez Bankası,
Hazine ile kamu kurum ve kuruluşlarının ihraç ettiği borçlanma araçlarını
birincil piyasadan satın alamaz.
‘1211 Sayılı TCMB Kanunu - Madde
56- (25/4/2001 tarihli ve 4651 sayılı Kanun ile değiştirilen şekli) Banka,
Hazine ile kamu kurum ve kuruluşlarına avans veremez ve kredi açamaz, Hazine
ile kamu kurum ve kuruluşlarının ihraç ettiği borçlanma araçlarını birincil
piyasadan satın alamaz.’
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026188 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.