Ekonominin, 2021 yılının ikinci
çeyreğinde yıllık olarak (2020 ikinci çeyrekten 2021 ikinci çeyreğe) yüzde
21,7, bu yılın ilk çeyreğine göre de yüzde 0,9 büyüdüğü açıklandı. Bu konuda
bazı noktalara değinmekte yarar var.
İlk olarak belirtilmesi gereken
mesele bu büyüme oranının Cumhuriyet tarihinin en yüksek büyüme oranı
olmadığıdır. Geçmişte GSYH üçer aylık değil, yıllık ölçülüp açıklanırdı. Rekor yıllık
yüzde 31,9 ile 1946 yılında kırılmıştır. Bu yılın ikinci çeyrek oranı olan
yüzde 21,7 çok yüksek bir orandır ama iş yıllık olarak hesaplamaya gelince bunun
yarısı kadar olması büyük başarı olacaktır. Geçmişte en yüksek yıllık büyüme
oranları şöyledir:

Bu yüksek büyüme oranlarının çoğu
bir önceki yılda yaşanan küçülme ya da çok düşük büyümelerden sonra gerçekleşmiştir.
Ekonomi literatüründe buna baz etkisi deniyor. Baz etkisi; karşılaştırmaya konu
olan iki dönemden ilkinde ortaya çıkan aşırı bir düşüş veya yükselişin
karşılaştıran dönem üzerinde yarattığı yanıltıcı etkidir. Günümüzden bir
örnekle açıklayalım: Geçen yılın ikinci çeyreğinde Covid 19 salgınının
yarattığı etkiyle insanlar evlerine kapandığı, işyerleri kapalı kaldığı, birçok
ekonomik aktivite yapılamadığı için GSYH büyümesinin eksi yüzde 10 olarak
gerçekleştiğini düşünelim. Aradan geçen süre içinde salgının etkisi azalmış,
aşı olan insanlar evlerinden çıkıp alış verişe başlamış, işyerleri açılmış ve
ekonomik aktivite canlanmış olsun. Bu durumda bu yılın ikinci çeyreğinde geçen
yılın ikinci çeyreğine göre büyük bir canlanma ve dolayısıyla GSYH büyümesinde
yüksek bir artış ortaya çıkacak demektir. İşte buna baz etkisi diyoruz. Lastik
bir topu yere atarsanız önce yere değdiğinde dip yapar sonra sıçrayarak zirve yapar.
Topu yere ne kadar hızlı atarsanız o kadar yükseğe sıçrar. Geçen yılın ikinci
çeyreğinde salgın etkisi olmasa, işler normal gitse ve mesela yüzde 5 büyüme
sağlansaydı bu yılın ikinci çeyreğinde de böyle bir canlanma görülmeyecekti. Bu
yılın ilk çeyreğine göre ikinci çeyrekte büyümenin yüzde 0,9’da kalması bu
nedenledir.
Baz etkisinin yarattığı sonuçları
daha net gösterebilmek için bazı ekonomilerdeki bu yıla ait ikinci çeyrek
büyüme oranlarını geçen yılın ikinci çeyrek büyüme oranlarıyla karşılaştırmalı
olarak gösterelim:

Tablodan görülebileceği gibi
geçen yılın ikinci çeyreğinde küçülme yaşamış olan ülkeler bu yılın ikinci
çeyreğinde ciddi oranda büyüme sağlamışlardır. Çin için ilk çeyrek büyüme
oranlarını almamızın nedeni Çin’de salgının etkisinin 2020 yılının ilk çeyreğinde
ortaya çıkmış olmasındandır. Tabloda dikkati çeken noktalara değinelim: (1)
Bazı ekonomiler salgının 2020 ikinci çeyreğinde yarattığı küçülmeye bu yılın
ikinci çeyreğinde daha düşük bir büyümeyle karşılık vermişler (Hindistan,
Tunus, Japonya.) (2) Bazı ülkeler küçülmeye denk bir büyüme gerçekleştirmişler (Birleşik
Krallık, Fransa, İspanya, İtalya, Malezya, Belçika.) (3) Bazı ekonomiler ise
küçülmenin üzerinde bir büyüme gerçekleştirerek kayıplarını fazlasıyla
karşılamışlar (Azerbaycan, Türkiye, Şili, ABD, Çin.) (4) Salgının yarattığı küçülmeden dolayı ortaya çıkan baz etkisi öylesine güçlü oldu ki gelişmiş ekonomiler (Birleşik Krallık, İspanya, Fransa, İtalya, Belçika, ABD ve Japonya) çok uzun zamandır görmedikleri (ve
büyük olasılıkla bir daha da göremeyecekleri) kadar yüksek büyüme oranları gerçekleştirdiler.
Buna karşılık baz etkisi öyle her
yerde her dönemde mutlaka gerçekleşen bir olgu değildir. Her konu gibi bunun da
istisnaları vardır. Aşağıdaki grafikte bir örnek olarak Venezuela’nın büyüme
(küçülme) oranları yer alıyor (kaynak: https://tradingeconomics.com/venezuela/gdp-growth-annual)
Grafikten görüleceği gibi
Venezuela 2016 – 2019 arasında sürekli küçülme yaşamış, baz etkisi ortaya
çıkmamıştır. Burada ekonomi dışı etkilerin katkısının olduğu kesindir.
Özetle söylemek gerekirse;
Türkiye, iyi bir geri dönüşle 2020 yılının ikinci çeyreğinde karşılaştığı kaybı
bu yılın ikinci çeyreğinde fazlasıyla geri almıştır. Buna karşılık bu toparlanmada
baz etkisinin büyük rolü olduğu ve diğer ekonomilerin de yaşadıkları küçülmeyi aynı
yolla telafi ettikleri bir gerçektir. Bununla birlikte Türkiye için asıl olan
yüzde 5 dolayında bir büyüme oranını sürdürülebilir kılmak ve ondan da önemlisi
ekonomik büyümeyi demokrasiyi geliştirmek, hukukun üstünlüğünü geçerli
kılabilmek ve çok daha iyi ve kaliteli bir eğitimi sağlamak gibi gelişme
parametreleriyle destekleyebilmektir. Büyüyen ama gelişemeyen bir ekonomi er ya
da geç kazanımlarını yitirmek gerçeğiyle karşılaşır.