Kapitalizm ve üç büyük krizi
Kapitalizmin çıkışı ve gelişimi
1800’lere
gelinceye kadar egemen olan ekonomik sistem merkantilizmdi. Buna karşın o
dönemde dünyada uygulanan sistemin merkantilizm olduğu biçiminde bir genelleme
yapmamız o kadar da kolay değil. Çünkü dünyanın çeşitli köşelerinde bugün
anladığımız anlamdakine benzer biçimde örgütlenememiş çok sayıda kabile ve
topluluğun ekonomi modeli de kumanda sistemiydi. Bu tür kabile ve topluluklar
bugün de var ama sayıları artık oldukça azalmış durumda. O nedenle bugün
bugünkü küresel sistemin kapitalist sistem olduğunu söylememiz daha kolay.
Kapitalizmin
ortaya çıkışı aslında 15. yüzyılda gelişen merkantilizmle başladı. Merkantilizm
ticari kapitalizmin bir ifadesidir. Ne var ki tam anlamıyla bir piyasa
ekonomisiyle desteklenmemiş olması kapitalizmin bütün kurumlarıyla yerleşmiş
bir sistem olarak ortaya çıkmasına engel oluşturuyordu. 17 ve 18. yüzyıllarda
merkantilizmle birlikte fizyokrasi akımı gelişmeye başladı. Bu akım da tarımsal
kapitalizmin ifadesidir. Yani kapitalizm genel kanıdan farklı olarak sanayi
devriminden çok önce tohumları atılmış ve gelişmiş bir sistemdir. Ne var ki
kapitalizmin asıl çıkışı ve yükselişi yaklaşık 200 yıl kadar önce sanayi
devrimiyle birlikte oldu. Sanayi devrimi
Avrupa’da yeni buluşların ve buhar gücüyle çalışan makinelerin üretime
uygulanmasıyla ortaya çıktı ve bu gelişmeler Avrupa'daki sermaye birikiminin
artmasına yol açtı. Sermaye birikiminin artması kapitalizm denilen sistemi
yaratırken bir yandan da yeni buluşların ve sanayiye uygulanmasının artmasına
yardımcı oldu. Sanayi devrimi sonrasında sanayi kapitalizmi gelişmeye başladı.
Böylece kapitalizm ticaret ve tarımdan sonra sanayi alanında da yaygınlaştı.
Kitlesel
fabrika üretiminin yolunu açan sanayi devrimine kadar üretim bireysel
olanaklarla ve ağırlıklı olarak el emeğine dayalı araçlarla atölyelerde
yapılıyordu. Atölyelerin bazıları küçük bazıları büyüktü ama hiçbiri fabrika
düzeyinde değildi. Dönemin ekonomik modeli ise dışa kapalı, korumacı ve
müdahaleci merkantilist modeldi. Sanayi devrimiyle birlikte önce atölyeler
sonra da merkantilist sistem dağılıp gitti. Atölye sahiplerinin bir bölümü yeni
dönemin sanayicisi olmayı başardıysa da bir bölümü onların fabrikalarında işçi
oldu.
Aşağıdaki
tablo kapitalizmin dünya gelirine ve kişi başına düşen gelire yaptığı katkıyı
gösteriyor. Tablodaki veriler 1990 uluslar arası Geary-Khamis dolarıyla
hesaplanmıştır (Geary-Khamis doları, 1990 yılında ABD dolarının ABD’deki satın
alma gücü esas alınarak hesaplanmış hipotetik bir ölçü birimidir. İki kavrama
dayanmaktadır: Satın alma gücü paritesi ve malların uluslar arası ortalama
fiyatları.)
Tablo: Sanayileşmiş ülkelerin
GSYH gelişimleri (1850 – 2006) (Milyar USD)
(Kaynak: Angus
Maddison http://www.ggdc.net/maddison/)
(Yıllar)
|
1850
|
1873
|
1914
|
1919
|
1929
|
1932
|
1950
|
2006
|
GSYH
|
||||||||
Fransa
|
58.0
|
72.8
|
134.2
|
108.8
|
194.2
|
165.7
|
220.5
|
1,442.2
|
Almanya
|
48.2
|
79.9
|
202.2
|
156.6
|
262.3
|
220.9
|
265.4
|
1,647.8
|
İtalya
|
33.0
|
43.3
|
95.4
|
106.0
|
125.2
|
122.1
|
165.0
|
1,151.1
|
İngiltere
|
63.3
|
108.3
|
226.9
|
226.6
|
251.4
|
238.5
|
347.9
|
1,394.8
|
Kanada
|
3.3
|
7.3
|
32.6
|
34.4
|
52.2
|
39.6
|
102.2
|
814.8
|
ABD
|
42.6
|
112.4
|
477.6
|
599.1
|
843.3
|
615.7
|
1,455.9
|
9,266.4
|
Kişi Başına GSYH
|
||||||||
Fransa
|
1,597
|
1,922
|
3,236
|
2,811
|
4,710
|
3,959
|
5,186
|
22,786
|
Almanya
|
1,428
|
1,999
|
3,059
|
2,586
|
4,051
|
3,362
|
3,881
|
19,993
|
İtalya
|
1,350
|
1,524
|
2,543
|
2,845
|
3,093
|
2,948
|
3,502
|
19,802
|
İngiltere
|
2,330
|
3,365
|
4,927
|
4,870
|
5,503
|
5,148
|
6,939
|
23,013
|
Kanada
|
1,330
|
1,842
|
4,025
|
4,019
|
5,065
|
3,671
|
7,291
|
24,951
|
ABD
|
1,806
|
2,604
|
4,799
|
5,680
|
6,899
|
4,908
|
9,561
|
31,049
|
Tablo
bize, günümüzün en önemli sanayi ülkelerindeki verilere dayanarak, sanayi
devrimi ve onunla birlikte egemen olan kapitalist sistemin dünyanın ekonomik
gelişmesine yaptığı katkıyı göstermektedir. 1850 yılını kabaca sanayi
devriminin başlangıcı olarak alırsak Milattan itibaren 1850 yıldaki gelişmenin
sonraki 160 yılda katlanarak arttığını ve özellikle de son 60 yılda çok daha
fazla hızlandığını ortaya koymaktadır. İlk 1500 yılda yalnızca 4 – 5 kat artmış
bulunan kişi başına gelir sanayi devrimi ile kapitalizm işbirliğinin
gerçekleştiğini varsaydığımız 1850 yılından bu yana (yani 160 yılda) 10 – 15
kat artmış görünüyor.
Özetle
sanayi devrimi ve kapitalizm işbirliğinin dünya ekonomik gelişmesini son
derecede hızlandırdığını söylememiz mümkündür diye düşünüyorum. (Bu hızlı
gelişimin çevre koşullarını ve sosyal yaşamı bozucu etkileri bu makalenin
konusunu oluşturmamaktadır. Ama bu gerçeklerin de teslim edilmesi
gerekir.)
Kapitalizmin üç büyük krizi
Her
ne kadar kapitalizmin bir ekonomik sistem olarak ortaya çıkışını 150 - 200 yıl
kadar geriye taşıyıp sanayi devriminin çıkışına bağlasak da bir dünya sistemi
haline gelişini özellikle son 100 – 125 yıla sığdırmamız mümkündür. Böyle bir
geçmişe baktığımızda sistemin yaşadığı irili ufaklı krizler arasında üç tanesi
dikkati çekiyor. İlk kriz “Uzun Depresyon” adıyla anılan ve 1873’de başlayıp 1896’ya
kadar uzanan, hatta birçok yorumcuya göre Birinci Dünya Savaşına neden olacak
kadar uzun süren krizdir. 1873 yılının 9 Mayıs’ında Viyana Borsası’nın
çöküşüyle başlayan panik kısa sürede bir sistem krizine dönüştü. Ekonomi tarihi
yorumcularının önemli bir bölümü krizin çıkış nedeninin temelinde Fransız
Prusya savaşının ertesinde Fransa’nın Almanya’ya ödemek zorunda kaldığı büyük
savaş tazminatının rol oynadığını öne sürüyor. Bazı yorumcular krizin ABD’yi de
etkilemesini İç savaştan sonra ABD’nin izlediği altına bağlı sıkı para politikası
olduğunu iddia ediyorlar. Monetaristler krizin kökeninde o dönemde paranın
değerini belirleyen altın miktarında yaşanan kıtlık olduğu görüşünü
savunuyorlar. Bu görüşlerin hepsinde doğruluk payı olduğunu kabul etmek belki
de en mantıklı yaklaşım. Nedeni ne olursa olsun kapitalizmin yaşadığı ilk ciddi
kriz budur.
Uzun
Depresyon 1914 yılında çıkan Birinci Dünya Savaşı’na kadar sürmüştür. Savaşın
çıkış nedenleri arasında Fransa’ya yüklenen savaş tazminatının önemli bir yer
tuttuğu dikkatten kaçmamalıdır.
İkinci
kriz “Büyük Bunalım” ya da “Büyük Depresyon” adıyla anılan ve 1929 yılında
başlayıp 1935’e kadar süren krizdir. Birinci dünya savaşına girilirken
ülkelerin çoğu altın standardı denilen bir para sistemine sahipti. Kâğıt para,
altın karşılığı olarak basılıyor ve dolayısıyla döviz kuru da altın kuru
üzerinden oluşuyordu. Dünya savaşı çıktıktan sonra paraya şiddetle ihtiyaç
duyan Avrupa ülkeleri altın standardını terk ederek karşılıksız para basmaya
başladılar. Karşılıksız para basımı enflasyona neden oldu. Avrupa ülkelerinin
paralarının karşılıksız kalması ve enflasyonun hızlanması yatırımcıların
paralarını ve altınlarını, altın karşılığı para basmayı sürdüren ABD’nin
bankalarına yollamalarına ve bu gelişim de New York’un dünya finans merkezi
unvanını Londra’nın elinden almasına neden oldu. Bu dönemde dünyadaki altın
servetinin aşağı yukarı yüzde 40’ı ABD’de toplanmıştı.
ABD’de
biriken bu büyük servet müthiş bir ekonomik sıçramaya yol açtı. Değerler
şişmeye, balonlar oluşmaya başladı. Borsada değerler astronomik hızlarla
yükseldi. Herkes varını yoğunu bu alanlara yatırmaya başladı. Hükümetler altın
girişini özendirmek için altın standardını sürdürdüler ve deflasyonist
politikalar izlediler. Bu politikalar sonucunda fiyatların düşüşü nedeniyle
ekonomik faaliyetler gerilemeye başladı. Bu gelişimin devamı sonucunda 1929
yılının Ekim ayında ABD borsasında aşağıya doğru gidiş başladı. 24 Ekim 1929’da
ekonomi tarihine Kara Perşembe olarak geçen seanslarda borsa tam anlamıyla
çöktü. Bir gün içinde borsada 4 milyar doların üzerinde kayıp yaşandı. Krizde
4000 dolayında banka battı. Çöküş, kısa sürede dünyaya yayıldı ve büyük dünya
krizi adı verilen ve yaklaşık on yıl süren bir krize dönüştü. Kriz ABD’de
Avrupa ülkelerinden daha kısa sürdü. ABD’nin GSYH’sı 1929’da 315 milyar dolar
iken 1933’de 216 milyar dolara düşmüş, işsizlik oranı 1929’da yüzde 3.2 iken
1933’de yüzde 25’e yükselmiştir. Aynı dönemde fiyatlar yüzde 25 düşüş
göstermiştir (deflasyon.)
Büyük
Bunalımın birçok nedeni var. Bunların en önemlileri şöyle sıralanabilir: (1)
ABD’de üretimin sayılı holdingin elinde toplanmış olması ciddi sorunlar
yaratmıştır. Bunlardan birkaç tanesinin bunalıma girmesi genel bir krize yol
açabilecek ortamı yaratacak durumdaydı. (2) Bankalarla ilgili bugünkü gibi
kapsamlı kurallar, denetim mekanizmaları ve mevduat sigortası sistemi mevcut
değildi. (3) Ekonomi politikası bugün klasik ekonomi politikası olarak
adlandırılan ve ekonomiye devlet müdahalesi yapılmaması esasına dayanan
yöntemle yürütülüyor, ekonomideki bozulmaya karşın altın standardına ve para
basmamaya dayalı politika sürdürülüyordu. Adeta Adam Smith’in görünmez elinin
gelip ekonomiyi kurtarması bekleniyordu.
1929 Dünya
ekonomik krizi, kapitalist sistemin karşılaştığı en büyük krizdir. Milyonlarca insan işini kaybetmiş, ülkelerin
milli gelirleri gerilemiş, ekonomiler küçülmüş, karşılıklı ticaret büyük ölçüde
sekteye uğramıştır. Pek çok ülke altın ve döviz rezervlerini koruyabilmek için
ithalat kısıtlamalarına ve paralarını devalüe etmeye yönelmişlerdir. Bazı
ülkeler yabancı parayla işlem yapılmasını yasaklamışlardır. Sonuçta
uluslararası ticaret hızla daralmış, istihdam ve yaşam standartları düşmeye
başlamıştır.
Dünya
ekonomisinin bu büyük bunalımdan çıkışı büyük ölçüde İngiliz iktisatçı John
Maynard Keynes’in formüle ettiği devlet müdahaleleri yoluyla olmuştur. Keynes
1936 yılında yayımladığı Genel Teori (İstihdam, Faiz ve Para Genel Teorisi)
adlı kitabında, sonradan Keynesyen ekonomi ya da karma ekonomi adıyla anılacak
olan devlet müdahalelerinin formülünü ortaya koymuştur. Deflasyonist bir
gelişmeden depresyona geçen kapitalist dünya ülkeleri ekonomiye devlet
müdahalesi yapmak suretiyle ekonomilerini canlandırmıştır.
Canlanmanın
ilk sonuçlarının alınmaya başlandığı sıralarda II. Dünya Savaşı çıkmıştır.
Savaşın çıkışı büyük ölçüde Almanya’nın ekonomik bunalımdan gördüğü zararın
nedenlerine dayalıdır. Savaşın sonlarına doğru dünya kapitalizminin
karşılaşacağı bu tür bunalımları daha kolay atlatabilmek için uluslararası bir
işbirliğine gitmenin ve bunu kurumsallaştırmanın gerekli olduğu anlaşılmıştır.
Üçüncü
büyük kriz içinde yaşadığımız “Küresel Kriz”dir. Her ne kadar ilk aşamada
finans sözcüğü işin içine katılmış olsa da sonrasında gelinen noktada konu
finans krizi olmaktan çıkmış bir ekonomik krize dönüşmüştür. Bu krizin çıkışı
büyük ölçüde emlak fiyatlarının mortgage kredileriyle şişirilmesine ve
çoğunluğu bu tür değerlere dayalı kâğıtların satılmasına dayanmaktadır.
Dünyadaki birçok ülke birçok değişik önleme başvurmuş olsa da kriz halen devam
etmektedir.
Üretim
sistemi değişiyor düzenleyici sistem ayak uyduramıyor
Ekonomik
sistem büyük ölçekli dönüşümlerin içine girdiğinde bir süre sonra krize neden
olmaktadır. 1873 tarihli Uzun Depresyon, merkantilizmden sanayi kapitalizmine
geçişin sancıları sonucunda çıkmıştır. Ticaret kapitalizminden sanayi kapitalizmine
geçiş kuralları ve denetimiyle birlikte uygulanması gereken büyük bir
dönüşümdür. Ne var ki uygulama böyle olmamış, kurallar ve denetim hep çok
gecikmeli olarak gelmiş, gelene kadar da kriz yaratan ortam gelişmiştir. Sanayi
kapitalizminin yarattığı aşırı üretimin denizaşırı ülkelere pazarlanmasıyla
sorun aşılabilmiştir. Lenin bu aşamayı emperyalizm olarak adlandırıyor.
1929 tarihli
Büyük Depresyon, ticaretin bütün dünyada serbestleştiği ve finansal kapitalizme
geçiş aşamasının yaşandığı bir dönemde çıkmıştır. Ekonomik sistemde yine büyük
bir dönüşüm yaşanmaya başlamış, uygulama, yine kuralları ve denetimi
beklemeksizin ilerlemiş ve sonuçta kriz yaratmıştır.
2008 Küresel
Krizi ise kapitalizmin küreselleşmesinin ardından çıkmıştır. Bu kez yaşanan
büyük dönüşüm sermaye hareketlerinin serbest kalması ve bütün dünyanın tek bir
oyun alanına dönmesi aşamasında ortaya çıkmıştır. Kurallar ve denetim yine bu
yeni dönüşüme ayak uyduramamış ve başıboş kalan sistem yine kriz
yaratmıştır.
Bundan
sonraki dönemlerde bu tür krizlerle karşılaşmamanın tek yolu bu tür büyük dönüşümlerde
kuralları ve denetimi bu dönüşüme uygun biçimde dizayn etmekten geçiyor.
Şimdilerde birçok kurum bu kurallar ve denetim üzerinde çalışıyor. Ne var ki
olan olmuş kriz çıkmış bulunuyor. Yani bu kez de dönüşümün gerektirdiği yeni
kurallar ve denetim düzeltmeleri arkadan gelecek.
Çıkarabileceğimiz
ortak sonuç bundan ibarettir. Ne yazık ki benzer teşhisler ve tedaviler geçerli
değil. Çünkü kapitalist sistem her girdiği krizden önce önemli bir değişimden
geçmiş bulunuyor. Kuş gribi ve domuz gribinden hareketle bir analiz yapmak
mümkündür. İkisinin de adında grip olmasına karşın hem semptomları hem de
tedavileri farklı. Yani kuş gribi için kullanılan tedavi yöntemi domuz gribinde
yarar sağlayamayabiliyor. Bunlar da kriz olmakla birlikte hepsi de farklı
semptomlar gösteriyor ve dolayısıyla farklı tedaviler gerektiriyor. Yapılacak
en akıllıca şey dönüşümün yönünü belirleyip ona göre kural ve denetim
değişikliğine gitmek ve önleyici tedbirleri baştan almak.
Kaynaklar:
1.
Michel Beaud, Kapitalizmin Tarihi, Dost Kitabevi
Yayınları, Ankara, 2003
2.
Mahfi Eğilmez, Üç Kriz Bir Sonuç, CNBCe Business
Dergisi, İstanbul, Temmuz 2009.
3.
Mahfi Eğilmez, Küresel Finans Krizi, Remzi Kitabevi
Yayınları, İstanbul, 2009.
4.
E.K.Hunt, İktisadi Düşünce Tarihi, Dost Kitabevi Yayınları,
Ankara, 2005.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202614 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.