Türkiye'de Ekonomi Politikası Uygulamaları
Cumhuriyetin ilk
yıllarında Türkiye liberal bir ekonomi politikası izledi. Bu, Lozan
Antlaşmasının öngördüğü bir modeldi. Lozan Antlaşması’nın koşulları arasında
Türkiye’nin serbest dış ticaret politikası izlemesi vardı. Bu politika 1930’a
kadar sürdü. Bu dönemde aşağıda sunduğum grafikten de görülebileceği gibi Türkiye
önemli miktarda dış ticaret açıkları verdi.
1929 Büyük Dünya
Bunalımı çıkınca Lozan Antlaşmasına taraf olan devletler bu antlaşmanın
koşullarını denetleyecek durumu kalmamış, herkes bunalımın yarattığı yıkıntı
nedeniyle kendi başının derdine düşmüştü. Bu fırsattan yararlanan Türkiye
liberal politikaları terk ederek devletçi politikalara geçiş yaptı. Bu dönemde
Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu ve dolayısıyla katı bir döviz rejimi
devreye girdi. Türkiye ithal ikamesine dayalı, devletin KİT’ler aracılığıyla
üretimin doğrudan içinde bulunduğu bir model uygulamaya başladı. 1935 yılından
başlayarak iki kez 5 yıllık sanayi planı uygulandı. Bu dönem, yukarıdaki
grafikten de izlenebileceği gibi Türkiye’nin dış ticaret açıklarının kapandığı
fazlaya dönüştüğü yıllardır.
Devletçi politikalar
1950 yılına kadar sürmüştür. 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti yeniden
liberal politikalara dönmüştür. Petrol Kanunu, Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu
bu dönemde çıkarılmış, tarımda makineleşme hareketi başlatılmıştır. 1950’lerin
ortalarından itibaren ekonomide ortaya çıkan darboğazlar sonucu 1960 yılında
sistem bir kez daha devletçi politikalara dönmüştür. Türkiye 1950’lerde yeniden
dış ticaret açıklarıyla karşılaşmıştır.
1960 darbesinin
ardından Türkiye devletçi politikalar ağırlıklı olmak üzere planlı ekonomi
modeline geçmiş, ithal ikamesi ve kambiyo denetimi eşliğinde bir politika
izlemiştir. Bu politikalara zaman zaman fiyat denetimleri, KİT’ler aracılığıyla
başta tarım kesimi olmak üzere üretimin yönlendirilmesi eşlik etmiştir. Bu
politika uygulamaları 1980’lere kadar etkisi azalarak devam etmiştir. Dönemin
en önemli özelliklerinden birisi kamu kesimi ağırlıklı ekonomi politikası
izlenmesine, ithalat ikamesi ve sabit döviz kuru rejimi uygulamasına karşın dış
ticaret açıklarının artması oldu.
1970’lerin sonunda
Türkiye bir kez daha ödemeler dengesi krizine girince 1980 yılında 24 Ocak
kararlarını almak zorunda kaldı ve ağır bir devalüasyondan sonra ekonomiye
yeniden şekil verdi. Ardından gelen Özal hükümetleriyle yeniden liberal
politikalara dönüş dönemi başladı. Bu dönemde Türkiye kambiyo denetimlerini
hafifletti, sabit kur rejiminden müdahaleli dalgalı kur rejimine geçti, fiyat
denetimlerini piyasaya terk etti, KİT’lerin görev zararlarını azaltmaya başladı.
Giderek artan kamu harcamaları vergi gelirleriyle karşılanamaz hale gelince
1980’lerin ortasından itibaren kamu borçlanması hızla artırıldı, borçlanma
neredeyse asıl finansman aracı haline geldi. Bütçe açıklarının hızla artması,
enflasyonu, enflasyonun artması faizleri ve hepsi birden kamu borçlanmasını artıran
bir kısır döngü makinesi haline geldi. 1990’lı yıllar Türk kamu maliyesinin
belki de en sorunlu yıllarıdır. 1994 yılında derin bir ekonomik krize giren
Türkiye bir kez daha IMF desteğiyle krizden çıkmayı başardı ama bu krizin
ekonomiye maliyeti çok ağır oldu.
1930’ların ikinci
yarısından 1950’lerin ilk yarısına kadar Türkiye bütçe fazlası verdi. 1950’lerin
ikinci yarısından bugüne kadar sürekli bütçe açıkları vererek geldi.
1980’li yıllarda
başlayan yüksek enflasyon olgusu 2001 krizinden sonra düşme eğilimine girdi. Aşağıdaki
grafik TÜFE bazında enflasyonun 1983’den 2010’a kadar olan gelişimini
gösteriyor. Enflasyonun en yüksek noktasına vardığı yıl kriz yaşanan 1994
yılıdır.
1990’larda yaşanan olumsuzluklar ve yapılan ekonomi politikası hataları
Türkiye’yi 2000’lerin başında bir kez daha ekonomik kriz aşamasına getirdi. 2001
yılında yaşanan kriz, Türkiye’nin şimdiye kadar yaşadığı en büyük krizdir.
Kriz, mali kesimden çıkmış görünse de asıl olarak kamu kesiminin açıkları ve
borçlanmasından kaynaklandı. Bunu yukarıdaki grafikte gösterilen bütçe
açıklarının gelişiminden izlemek mümkündür. 2001 krizi sonrasında büyük
miktarda IMF desteği alan Türkiye yeni bir döneme girdi ve özel kesim ağırlıklı
ekonomi politikası izlemeye başladı. Dönemin politika özellikleri, dalgalı kur
rejimi, KİT’lerin özelleştirilmesi ya da üretimdeki ağırlığının kaldırılması,
kararların piyasaya terk edilmesi olarak özetlenebilir.
Aşağıdaki grafikte Türkiye’nin 1924’den 2010’a kadar olan yıllık ekonomik
büyüme eğilimi yer alıyor. Büyümenin yükselişe geçtiği ya da düşüşe geçtiği
dönemleri vurgulamak için grafik üzerinde döneleri özelliklerini yazdım.
Krizlerin etkilerini büyüme oranlarının gelişiminden izlemek mümkün. 1950’lerden
sonra Türkiye’yi etkileyen krizlere bakacak olursak şöyle bir sıralama yapabiliriz:
(1) 1979 krizi, devalüasyon, IMF desteği ve 24 Ocak 1980 kararları. (2) 1994
krizi, devalüasyon, IMF desteği ve istikrar kararları. (3) 2001 krizi, IMF
desteği ve istikrar kararları. (4) 2009 küresel krizin etkisi ve istikrar
kararları.
1950 sonrası yaşanan 4 önemli krizin üçünde IMF desteği söz konusu olmuş,
yalnızca küresel krizde IMF desteği aranmamıştır.
Aşağıdaki grafik Türkiye’de kişi başına düşen yıllık ortalama gelirin dolar
cinsinden gelişimini gösteriyor. Grafikten Türkiye’nin kişisel refahı
artırmakta 2000’ler sonrasında önemli bir atlımı gerçekleştirdiği görülüyor.
Özetle belirtmek gerekirse Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan bu yana farklı
ekonomi politikaları denemiştir. Bunları şöylece sıralayabiliriz:
(1) Özel kesim olmaksızın, savaştan bitkin çıkmış,
Osmanlı’dan yıkılmış bir ekonomi devralmış bir ülkede Lozan Antlaşması zoruyla
uygulanan liberal ekonomi politikası uygulaması.
(2) İthal ikamesine dayalı, sabit kur rejimli,
fiyat denetimli, kamu kesiminin üretimde yer aldığı kamu kesimi ağırlıklı karma
ekonomi politikası.
(3) İhracata dayalı sanayileşme modeli, müdahaleli
esnek kur rejimi, özel kesim üretimi ağırlıklı üretim, özelleştirme ve kamu
kesiminin küçültülmesine dayalı liberal ekonomi politikası.
İlk uygulamayı zorlama bir uygulama olarak kabul edersek 2 ve 3 numaralı
uygulamalardan hangisinin başarılı olduğuna bakmamız daha doğru olacaktır. Türkiye’de
Ekonomik Büyüme grafiğine baktığımızda iki uygulamanın da başarılı görüntüler
çizdiğini söylememiz mümkündür. Karma ekonomi uygulaması olarak
nitelendirilebilecek olan planlama dönemi 1980’lere gelene kadar oldukça
başarılı bir görünüm sergiliyor. Ondan sonra gelen liberal ekonomiye geçiş
dönemi de 1990’lara gelinceye kadar başarılı görünüyor. Grafiğin bize
gösterdiği net bir şey var: Cumhuriyetin ilk yıllarını bir yana bırakırsak
(ölçümlerin ne kadar doğru olduğu da sorun) 1990’lı yıllar Türkiye’nin gerçek
kayıp yılları olmuş görünüyor. 2009 yılındaki çöküş ise Türkiye’den değil
küresel sistemden kaynaklanan krizin sonucudur.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202635 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.