Ekonomi Dediğin Bir Çelişkiler Yumağıdır
Antoine de Saint Exupery’nin çok
sevdiğim bir sözü var: “Yaşam, kitapların öğrettiğinden çok daha fazlasını
öğretir bize.”
Ekonomi kitaplarını okuyan herkes
ilk anda dünyadaki bütün ekonomik krizleri çözebileceğini düşünür. Okuduklarını
sindirmeye, bunları yaşama uyarlamaya başlayınca okuduklarının yaşamdan kopuk
olduğu düşüncesine kapılır ve hayal kırıklıkları yaşar. Bir süre sonra orta
yolu bulur ve birden çok hedefe aynı anda ulaşmanın zor olduğunu, ekonominin
aslında bu tür çoklu hedeflere ulaşmada tercih yapmaya yarayan bir disiplin
olduğunu kavramaya başlar. O anda mutlak doğrular yerini göreli doğrulara
bırakır. İktisatçı olmaya atılan ilk adım odur.
İnsanın ilk ekonomik faaliyeti
tüketimdir ve onbin yıl öncesine kadar da hemen hemen tek ekonomik faaliyeti
olarak kalmıştır. Her şey tüketimle başlar. Tüketim olmadan üretim olmaz.
Tüketilmeyecek bir şeyin üretilmesinin anlamı yoktur. Üretim ya kendi
tüketimini karşılamak için ya da başkalarının tüketim talebini karşılamaya
yönelik satış için yapılır. Ve aslında biraz farklı yollardan ikisi de aynı
kapıya çıkar.
Ekonomik olay tüketimle başlar. Tüketim
talebi üretim faaliyetini yaratır. İnsanların doğadaki vahşi bitkileri
ehlileştirmesi ve vahşi hayvanları evcilleştirmesi üretim faaliyetinin
başlamasına neden olmuştur. Ardından üretim dallanıp budaklanmıştır. Bugün
geldiğimiz aşamada o kadar çok reklam vardır ki üretimin mi tüketimin mi önce
geldiği karışmıştır.
Üretim yapabilmek için fabrika
gibi büyük ya da atelye gibi küçük üretim tesisleri kurmak gerekir. Bu tesisler
bina, makine, hammadde, elektrik, su vb gibi girdilere ihtiyaç duyar. Ayrıca
bunları bir araya getirip üretimi gerçekleştirecek olan işçilerin istihdam
edilmesi, gerekir. Bütün bunları yapacak olan girişimcinin bu üretim tesisini
kurmasına yatırım denir. Yatırım yapabilmek için para gerekir. Para da
tasarrufla sağlanır. Yatırımcı bu yatırım için ya kendi tasarruflarını kullanır
ya da bankalardan başkalarının tasarruflarını kredi olarak ödünç alır.
Demek ki ekonomik devrenin
halkaları şöyledir:
Tüketim - Tasarruf - Yatırım - Üretim
- Tüketim
Ekonomik büyüme dediğimiz şey
yatırımlarla sağlanır. Çünkü yeni yatırım demek üretimin artması demektir.
Üretim artması ise ekonomik büyüme demektir. Demek ki ekonominin büyümesi yani
toplumsal refahın artması için yatırımları artırmak şart. Bunun da yolu
tasarrufları artırmaktan geçer. Çünkü sonsuza kadar dış dünyadan borçlanarak ya
da sermaye çekerek tasarruf ithal etmek mümkün değildir.
Gelir (Y) iki faktörden oluşur:
Tüketim (C) ve tasarruf (S.) Bunu bir
denklem olarak yazabiliriz: Y = C + S
Bunun anlamı şudur: Tüketim
gelirin tasarruf edilmeyip harcanan kısmı, tasarruf ise gelirin tüketilmeyen
kısmını ifade eder. Yani C = Y - S ya da S = Y - C.
Tüketim olmazsa üretim, tasarruf
olmazsa yatırım olmaz. Yatırım olmayınca üretim artmaz, üretim artmayınca
ekonomik büyüme olmaz, ekonomik büyüme olmayınca toplumun refah düzeyi
yükselmez.
Bu durumda tüketimi mi teşvik
etmek gerekir tasarrufu mu? Bu sorunun tek ve kesin bir yanıtı yoktur. Yanıt
ekonominin durumuna bağlıdır. Eğer ekonomide enflasyonist bir gidiş varsa
tasarrufları, deflasyonist bir gidiş varsa tüketimi teşvik etmek doğru olur.
Üretim yalnızca ülke içindeki
birimlerin tüketim talebini karşılamaya yönelik olarak yapılmaz. Yurtdışı
talebi karşılamak yani ihracat yapabilmek için de üretim yapılır. Bu durumda
denklem ve dengeler daha da karışır.
Türkiye’de 2011 yılında yatırımların
GSYH’ya oranı yüzde 22, tasarrufların GSYH’ya oranı yüzde 12’dir. Yani arada 10
puanlık bir tasarruf açığı söz konusudur. Bu durumda Türkiye tasarruflarını mı
artırmalı, yatırımlarını mı kısmalı yoksa karma bir yaklaşım mı uygulamalıdır?
Türkiye’de 2011 yılında GSYH’nın yüzde 70’i özel tüketim harcamalarına
gitmiştir. Bu oran ABD’de % 70, Çin’de % 30 dolayındadır (Çin’de tasarrufların
GSYH’ya oranı % 50’nin üzerindedir.) Türkiye Amerikalılar gibi yüksek oranda
tüketim harcaması yapmaya devam mı etmelidir yoksa Çinliler gibi yüksek
tasarruf oranlarına çıkmaya mı çalışmalıdır?
Bu kadar karmaşık ve çelişkili
hedefler yumağının yanına bir de uygulanacak ekonomi politikası araçlarını
koymak gerekir. Eğer tasarrufları artırmaya karar verilmişse faizleri artırmak
gerekir mi? Faizler artarsa yatırım yapmak hala çekici olur mu? Eğer tüketimi
artırmaya karar verilmişse vergileri düşürmek gerekmez mi? Vergiler düşürülürse
bütçede ortaya çıkacak açık nasıl karşılanır?
Ekonomide karar almak ve o
kararları uygulamak kolay değildir çünkü her amaç birbiriyle çelişir. Üstelik o
amaçlara ulaşmaya yarayan araçlar da kendi aralarında çeşitli çelişkiler
taşır.
Özetle söylemem gerekirse ekonomi
bilimi kesin doğruları olan, evrensel anlamda geçerli yaklaşımlara sahip bir
bilim değildir. İstediği kadar yüksek matematik kullansın, istediği kadar bazı
kavramlarını fizikten ödünç almış olsun sonuçta insan ve toplum davranışlarına,
tepkilerine, algılarına ve beklentilerine dayanır. Bunlar da her toplumda
geleneklere, kültüre göre farklı biçimlenirler. O nedenle her toplum için
farklı ekonomik yaklaşımlara ihtiyaç vardır.
Küresel sistemin krizden
çıkamamasının nedenlerinden birisi siyasetçilerin her yerde aynı modelleri
kullanmaya çalışmasıdır. Oysa her ekonomi, genel yaklaşımları referans alarak
kendi toplumuna uygun modeli geliştirmek zorundadır. Her krize girdiğimizde
Keynesyen modele geçip krizden çıkınca klasik modele geri dönerek bu
çelişkileri aşmak mümkün olmuyor. Eskiden ekonomik sistem böylesine entegre
değilken, herkes kendi parasını kendisi basarken böyle bir genel model daha geçerliydi.
Ama bugünkü entegre küresel sistemde bu mümkün değil.
Ekonomik amaçlar birbiriyle
çelişir. Ekonomi politikası bu çelişkiler arasından bir amacı seçip onu
yakalamaya çalışır. Siyaset ise seçilen amaç ve feda edilen amaçlar konusunda
toplumu ikna etmeye çabalar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202651 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.