Kriz Halinde Camı Kırınız
Şimdiye kadar her büyük ekonomik
dönüşüm kriz yarattı. Son iki yüzyıla bakarsak bunu açık olarak görebiliriz.
19. yüzyılın ortalarında başlayan ve kapitalizmin tarım ve ticaret ekseninden
sanayi eksenine kaymasına yol açan sanayi devrimi, 1870’lerde başlayan ve
1890’lara kadar süren Uzun Depresyona neden oldu. Niçin? Çünkü sistem
değişimine hazır bir altyapı yoktu. Ardından mal ticaretinde serbestlik en üst
düzeye çıktı, serbest ticaret yeni itici güç oldu. Bu değişim 1930’larda Büyük
Depresyona yol açtı. Niçin? Çünkü sistem bir kez daha değişmiş ama buna uygun
altyapı geliştirilememişti. Bu kaostan çıkış büyük ölçüde Keynes tarafından
formüle edildiği için Keynesyen sistem denilen yeni bir ekonomi politikası
uygulamasıyla sağlandı. Politikanın özünde ekonomiyi ve dolayısıyla piyasaları
canlandırmak için etkin kamu müdahalesi öngörülüyordu.
Binalarda bazı katların
duvarlarında küçük bir cam kutu gömülüdür. İçinde bir düğme vardır, zemini
genellikle kırmızıdır ve üzerinde tehlike halinde kırınız gibi bir ifade
vardır. Yangın gibi hallerde camı kırıp içerideki düğmeye basarsanız alarm
faaliyete geçer ve görevliler yetişir. En azından o görüntünün verdiği izlenim
budur. Keynesyen politikalar da kapitalist sistem için aşağı yukarı aynı anlama
geliyor. Kriz halinde camı kırıyorsunuz ve kucağınıza Keynes’in Genel Teori
kitabı düşüyor.
Büyük Depresyondan 2000’lere
gelinceye kadar irili ufaklı birçok piyasa krizi yaşandı. Ve her seferinde
Keynesyen politika uygulamaları imdada çağrıldı. O kendi kendine düzeleceği
varsayılan, görünmez elin düzenleyeceği düşünülen piyasa, Keynesyen müdahaleler
olmaksızın kendi kendine hiç düzelemedi, görünmez el de görünmemeye devam etti.
Her krizde camı kıran birileri oldu ve Keynes’in kitabını bir daha okuyarak
krize müdahale edip çözüm sağladılar.
Kapitalizmin yarattığı ve içinde
yaşamaya devam ettiğimiz son kriz olan Büyük Resesyon, bir başka sistemik
dönüşümün sonrasında çıktı. 1980’lerden başlayan ve son 20 yılda doruk
noktasına erişen kapitalizmin küreselleşmesinin temel dayanaklarından birisi
sermaye hareketlerinin küresel çerçevede serbest kalmasıydı. Yani paranın
dilediği gibi hareket edebilmesi, dilediği ülkeye yatırım yapabilmesi ve yine
dilediği zaman geri dönebilmesi sistemi. Bu, çok önemli ve kapsamlı bir dönüşümdü ama başlangıçta kimse tam olarak olayın farkına varamadı. IMF, yarım yüzyıldır bu
siteme geçilmesini destekliyor ve üyesi olan ülkelere sermaye hareketlerini
serbest bırakmalarını (konvertibileteye geçiş) öneriyordu. Sonunda bu
önerilenler yaşama geçti ve küresel sistemde sermaye hareketleri serbest kaldı.
Ne var ki altyapı yine bu büyük dönüşüme hazır hale getirilmemişti. Ve kriz
çıktı.
Önceki krizleri anlamak biraz
daha kolay. Çünkü o zamanlarda IMF gibi kurumlar yoktu. Sistem değişirken bunun
altyapısını planlama imkanı çok daha kısıtlıydı. Ama bu kez bu krizin
öngörülememesi ve önlenememesi gerçekten kabul edilebilir bir şey değil. 50
yıldan uzun süre bu sisteme geçilmesi için öneriler getiren IMF'nin, bu süre içinde
bu dönüşümün altyapısının nasıl olması gerektiğine ve bu dönüşümün kötüye
kullanılmasının nasıl önlenebileceğine ilişkin hiç bir görüş geliştirmemiş olduğu ortaya çıktı.
Sonuçta ister Küresel Kriz diyelim
ister Büyük Depresyon diyelim bu kez de kriz çıktı. Ve biz yine camı kırarak
Keynes’in Genel Teori kitabını ellerimizin arasına aldık. Ne var ki bu kez
anladık ki kitap bu krize geçmişte olduğu kadar yararlı olamıyor. Çünkü Keynesyen model, sermaye
hareketlerinin bu kadar serbest olduğu bir sisteme göre dizayn edilmiş değil.
Sermaye hareketleri bu çapta serbest değilken para basıp dağıtarak birçok sorun
çözülüyor, ekonomik yaşam canlandırılabiliyordu. O paralar büyük ölçüde basıldığı
yerde harcanıyor, kasabın eline geçen para, manava ondan marangoza dolaşarak
sistemin yeniden ayağa kalkmasına yardım ediyordu. Bugün artık bu o kadar kolay
değil. FED ya da AMB parayı dağıtıyor ama para dağıtıldığı yerde harcanmıyor, çoğunlukla daha yüksek faiz veya getiri veren ülkelere gidiyor. Asıl istenen yerde
canlanmaya tam olarak yol açamadığı gibi gittiği yerde de ekonomilerin
ısınmasına yerli paraların aşırı değerlenmesine neden oluyor.
Özetle tehlike halinde camın
kırılması yetmiyor artık. Avrupa eğer toparlanamazsa geçici bir süre için
sermaye hareketlerine kısıtlama bile önerilebilir. Yani bir zamanlar tek tek ülkeler
için Tobin vergisine karşı çıkanlar bir bakarsınız sermaye hareketlerine toplu
kısıtlamayı savunmaya başlamış.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202639 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.