Para Politikası Niçin Maliye Politikasına Tercih Ediliyor?
Para politikası denildiğinde üç
temel alt politika anlaşılır: (1) Merkez Bankası’nın bankalarla para alış
verişinde uyguladığı faizleri değiştirerek piyasa faizlerini etkilemesi. (2)
Açık piyasa işlemleri (APİ) yoluyla bankalardan tahvil almak veya onlara tahvil
satmak suretiyle piyasadaki para miktarını (likiditeyi) ayarlaması. (3)
Bankaları topladığı mevduattan alacağı payı (mevduat zorunlu karşılıkları)
artırıp azaltarak açılabilecek kredi miktarını ve maliyetini etkilemesi. Merkez
Bankası’nın TL’nin dış değerini ayarlamaya yönelik olarak bir müdahalesi söz
konusuysa bunlara ek olarak bir de kur politikasından söz edilebilir.
Maliye politikası denildiğinde dört
temel alt politika anlaşılır: (1) Duruma göre ekonomiyi canlandırmak veya soğutmak
için daha az ya da çok vergi almaya yönelik vergi politikası. (2) Aynı amaca
yönelik olarak artırılan ya da azaltılan harcamaları kapsayan kamu harcama
politikası. (3) Ekonomideki likiditeyi çekmeye ya da yeni likidite vermeye
yönelik olarak uygulanabilecek borçlanma politikası. (4) Ekonomiyi
canlandırmaya ya da soğutmaya yönelik olarak uygulanabilecek teşvik ve dışticaret
politikası gibi alt politikalar.
Para politikasını Merkez Bankası,
maliye politikasını hükümet adına Maliye Bakanlığı ve onunla birlikte Hazine,
Ekonomi Bakanlığı, Gümrük Bakanlığı gibi idareler yürütür. Para politikası
Merkez Bankası’nın kararlarına dayalı olarak uygulanır. Örneğin Merkez Bankası
ekonomideki duruma bakarak, bankalarla olan parasal ilişkilerinde, faizi
artırması ya da düşürmesi gerektiği kanısına varırsa bu kararı alır ve uygular.
Bu kararı alırken hükümete danışması gerekmez. Çünkü Merkez Bankası
bağımsızdır. Buna karşılık hükümet eğer vergi oranlarını ya da kamu
harcamalarını artırmayı ya da düşürmeyi planlarsa bunun için çoğu kez yasa
çıkarması ya da bir yasada değişiklik yapması gerekir. Özetle para politikası
uygulamaları yasa çıkarmak gibi zor ve zahmetli işlere gerek duyulmaksızın
hızla uygulanabilirken maliye politikası tam tersine zor işlemlere ve gecikmiş
uygulamalara sahne olur.
Para politikası, hükümetin kararı
olmadığı ve Merkez Bankası’nca karara bağlanıp uygulandığı için hükümeti
yıpratmaz. Esasen halkın büyük çoğunluğu da Merkez Bankası’nın uyguladığı faiz,
APİ ve karşılıklar politikasını pek anlamaz. Kura müdahale etmediği sürece
kamuoyu Merkez Bankası’nın uyguladığı para politikasının farkına bile varmaz. O
nedenle para politikasının uygulanması hem kolay hem de siyaseten düşük
maliyetlidir. Oysa vergi oranları artırıldığında ya da kamu harcamaları
kısıldığında hükümet birçok yönden eleştiriye tabi tutulur. İnsanlar çok vergi
ödemekten ya da alacaklılar devletten olan alacaklarını zamanında alamamaktan
şikayet ederler. Ve bu şikayetler siyasal iktidarın oy kaybına yol açabilir.
Para politikasının maliye
politikasına bir başka üstünlüğü esnekliğidir. Örneğin Merkez Bankası faiz
artırdıktan sonra ekonomide daralma görülmeye başlarsa hemen faizi indirerek bu
tepkiye karşılık verebilir. Oysa örneğin vergi oranlarını yükseltip düşürmek bu
kadar esnek bir uygulama sergilemez. Bu tür kararlar hep yasalarla düzenlenmek
zorundadır.
Para politikasının bir üstünlüğü
de alınan kararın uygulamaya konduktan sonra hemen etkisini göstermesidir.
Örneğin Merkez Bankası mevduat zorunlu karşılıklarını artırıp uygulamaya
koyduğunda hemen sonuç alınır. Krediler daralır, faizler yükselir. Buna
karşılık örneğin gelir vergisi oranları artırılırsa bunun etkisi bir sonraki
yılda görülür. KDV oranları artırılsa çok daha çabuk sonuç alınır ama yine de
uygulama değişikliği için bir süre verilmesi gerekir.
Bütün bu farklılıklar para
politikasına maliye politikasının yerini almakta önemli bir üstünlük sağlar. O
nedenle son 30 yıldır bütün dünyada para politikası maliye politikasına tercih
edilir hale gelmiştir. .
Buna karşılık maliye
politikasının da para politikasının başarılı olmasını destekleyecek bir yapıya
sahip olması gerekir. Örneğin enflasyonla mücadele yönünde para politikası
(enflasyon hedeflemesi gibi) uygulanıyorsa maliye politikasının da sıkı
tutulması, mümkün mertebe bütçe açığı vermeyecek şekilde yürütülmesi gerekir.
Para politikasının sıkı, maliye politikasının gevşek olduğu bir ortamda ekonomi
politikasından beklenen sonuç alınamaz.
Önceliği para politikasına vermek
ve maliye politikasını da onu destekleyecek biçimde yönlendirmek günümüz
ekonomi politikası yaklaşımının temeli haline gelmiş bulunuyor.
İktisatçılar için ek bölüm:
Dalgalı Kur Rejiminde Politika Seçenekleri
Sermaye hareketlerinin tam serbestliğe sahip olduğu ve dışticaret işlemleri itibariyle dünya ticaretindeki yeri küçük olan bir ülke açısından dalgalı kur rejimi altında maliye politikasının GSYH’yı arttırma olanağı yoktur. Vergiler, kamu harcamaları gibi bir maliye politikası aracını kullanarak yapılan politika uygulaması IS eğrisinin sağa doğru kaymasına ve bu kayma da ülkedeki faiz oranlarının dünya faiz oranlarının üstüne çıkmasına bu da yerel paranın değer kazanmasına ve net ihracatın daralmasına yol açar. Sonuçta bu baskı IS eğrisinin tekrar sola kaymasına ve LM eğrisini dünya faiz oranları düzeyinde kesmesine kadar devam eder. Dolayısıyla dalgalı kur rejiminde maliye politikası araçlarını kullanarak bir yere varmanın olanağı yoktur.
İktisatçılar için ek bölüm:
Dalgalı Kur Rejiminde Politika Seçenekleri
Sermaye hareketlerinin tam serbestliğe sahip olduğu ve dışticaret işlemleri itibariyle dünya ticaretindeki yeri küçük olan bir ülke açısından dalgalı kur rejimi altında maliye politikasının GSYH’yı arttırma olanağı yoktur. Vergiler, kamu harcamaları gibi bir maliye politikası aracını kullanarak yapılan politika uygulaması IS eğrisinin sağa doğru kaymasına ve bu kayma da ülkedeki faiz oranlarının dünya faiz oranlarının üstüne çıkmasına bu da yerel paranın değer kazanmasına ve net ihracatın daralmasına yol açar. Sonuçta bu baskı IS eğrisinin tekrar sola kaymasına ve LM eğrisini dünya faiz oranları düzeyinde kesmesine kadar devam eder. Dolayısıyla dalgalı kur rejiminde maliye politikası araçlarını kullanarak bir yere varmanın olanağı yoktur.
Dalgalı kur rejiminde
maliye politikasının etkisizliğini bir şekil yardımıyla açıklamaya çalışalım.
Maliye
politikası uygulamadan önce ülkenin faiz oranının dünya faiz oranıyla aynı
noktada i1’de olduğunu ve bu noktada IS ile LM’in kesişerek Y1 kadar bir GSYH
yarattığını varsayalım. Vergi oranlarının düşürülmesi sonucunda IS eğrisinin
sağa IS’ olarak kaydığını faiz oranının i2’ye yükseldiğini ve GSYH’nın Y2’ye
çıktığını varsayalım. Bu durumda ülkenin faiz oranı (i2) dünya faiz oranının
(i1) üzerine çıkmış bulunmaktadır. Bu gelişme yerel paranın değerini
yükseltecek, bu da net ihracatın düşmesine yol açacaktır. Çünkü yerel para
yabancı paralara karşı değerlenince ihracat azalır, ithalat artar. Bunun
sonucunda IS’ eğrisi yeniden sola kayarak eski konumu olan IS konumuna geri
dönecektir. Bu yeni durumda, ya da eski duruma dönüş durumunda, faizler yeniden
(i1) düzeyine gerilerken GSYH’da yeniden Y1 konumuna dönmüş olacaktır. Özetle
ekonomide hiç bir şey değişmemiş olacaktır. Bir başka deyişle sermaye
hareketlerinin serbest olduğu ve ülke dışticaretinin dünya ticaretindeki
yerinin önemsiz olduğu bir ortamda dalgalı kur rejimi geçerliyse maliye
politikası etkili değildir.
Türkiye, bu teorik
açıklamadaki tanıma uygundur. Yani sermaye hareketleri serbesttir, dünya
ticaret hacmindeki yeri küçüktür ve dalgalı kur rejimi uygulamaktadır. Bu
durumda uygulanacak maliye politikası araçlarının GSYH büyümesine hiç bir
katkısı olmaması gerekmektedir. Bu, yargı doğrudur. Buna karşılık ülkenin faiz
oranları dünya ortalamasının çok üzerindedir. Dolayısıyla maliye politikası
Türkiye’de hala etkili sonuçlar verebilmektedir.
Sermaye hareketlerinin tam serbestliğe sahip
olduğu ve dışticaret işlemleri itibariyle dünya ticaretindeki yeri küçük olan
bir ülke açısından dalgalı kur rejimi altında para politikası, maliye
politikasının tam tersine son derecede etkilidir. Ülkenin Merkez Bankası’nın
para arzını artırmak suretiyle genişletici bir para politikası izlediğini
varsayalım. Bu durumda ülkenin faiz oranları dünya faiz oranlarının altına
düşecek ve bu hamle ülke parasının yabancı paralar karşısında değerinin
düşmesine yol açacaktır. Ülke parasının yabancı paralara göre değerinin düşmesi
demek ihracatın artıp ithalatın azalması ya da özetle net ihracatın artması
demektir. Bu durumda IS eğrisi, para ve mal piyasalarında denge sağlanana kadar
sağa kayacak ve LM’i ülkenin faiz oranlarının dünya faiz oranlarıyla
eşitlendiği noktada kesecektir.
Dalgalı kur rejiminde para politikasının
etkinliğini bir şekil yardımıyla açıklayalım.
Ülke
ekonomisi (i1) faiz oranı düzeyi ve Y1 GSYH düzeyinde dengede olsun. (i1) aynı
zamanda dünya faiz oranı düzeyi olsun. Bu noktada ülke Merkez Bankası para
arzını genişletme yolunda para politikası uygulamaya karar vermiş olsun. Bu
durumda LM sağa LM’ olarak kayacak IS’yi kestiği yeni noktada faiz oranı (i2)
olarak belirlenmiş olacaktır. Bu faiz oranı dünya faiz oranının altında olduğu
için ülkenin parası yabancı paralara göre değer kaybedecek demektir. Bunun
sonucunda ülkenin net ihracatı artmaya (ihracatı artmaya ithalatı düşmeye)
başlayacak ve bu gelişme IS eğrisini IS’ olarak sağa kaydıracak demektir. Bu durumda
IS’ eğrisi LM’ eğrisini kestiği noktada faizler yeniden dünya faiz oranına (i1)
geri dönmüş olacaktır. Bu noktada aynı zamanda ülkenin GSYH’sı da artarak Y3’e
ulaşmıştır.
Sermaye hareketlerinin
serbest olduğu ve ülke dışticaretinin dünya ticaretinde önemli bir yer
tutmadığı ortamda para politikası uygulaması ülkenin GSYH’sını artıracak
biçimde etkin sonuç verebilmektedir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202671 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.