Merkez Bankası ve Para Politikası
Türkiye Cumhuriyet Merkez
Bankası’nın (TCMB) yasayla kendisine verilmiş olan temel görevi “fiyat
istikrarını sağlamaktır.” Kimileri fiyat istikrarını sağlamak ifadesini
enflasyonla mücadele etmek olarak tercüme ediyor. TCMB’nin yürüttüğü enflasyon
hedeflemesi uygulamasına bakınca bu tercümenin çok da yanlış olmadığı izlenimi
ortaya çıkıyor.
Merkez Bankası ve para politikası
denildiğinde akla üç politika bileşeni gelir: (1) Faiz politikası, (2) Açık
piyasa işlemleri (APİ), (3) Karşılıklar politikası. Merkez Bankası halktan
mevduat kabul etmez ve halka kredi vermez. Mevduat kabul ettiği ve kredi
verdiği kurumlar kural olarak yalnızca bankalardır. Geçmişte kamu kesimine de
kredi verirdi ama günümüzde bu uygulama terk edilmiş bulunuyor.
Faiz politikası
Bankalar, gün sonunda ellerinde
kalan fazla parayı Merkez Bankası’na yatırır ya da gün sonunda hesapları açık
kalmışsa o kadar parayı Merkez Bankası’ndan borç alırlar. TCMB bu işlemlerde kendisine
borç verenlere yüzde 5 faiz veriyor, kendisinden borç alanlara ise yüzde 11,50
faiz uyguluyor. Buna “fonlama faizi” adı veriliyor. Sokak dilinde ise alt ve
üst limitlerin bir koridor oluşturduğu görüşünden hareketle “koridor faizi” dendiği
de oluyor.
TCMB, piyasaya ek likidite vermek
istediğinde yüzde 11,5 oranındaki tavan faizi düşürmesi gerekiyor. Bu durumda
bankaların daha ucuza fon bulabilecekleri için maliyetlerinin azalması ve
dolayısıyla kredi faizlerinin düşmesi bekleniyor. Daha ucuza fon bulan bankalar
daha ucuza kredi verince ekonomide canlanma ortaya çıkması bekleniyor. O
nedenle ekonominin canlandırılmasını savunanlar fonlama faizi oranının düşürülmesi
gerektiğini öne sürüyorlar.
APİ işlemleri
Para politikasının ikinci aracı
olan açık piyasa işlemleriyle (APİ) Merkez Bankaları, ellerinde tahvil
bulunduranlardan tahvil satın alarak ya da kendi elindeki tahvilleri piyasaya
satarak piyasadaki likiditeyi denetleyerek ekonomide etki yaratmayı hedefler.
Günümüzde TCMB, bankaların
likidite ihtiyacını gecelik borçlanmadan daha uzun vadeli çözebilmek amacıyla onlarla
haftalık repo işlemleri yapıyor. Yani APİ işlemlerini haftalık repo ihalesi
aracılığıyla yürütüyor. TCMB’den haftalık fon kullanmak isteyen bankalar
ellerindeki tahvilleri TCMB’ye vererek karşılığında ihtiyaç duydukları parayı
alıyor ve buna faiz ödüyorlar.
TCMB, haftalık repo yoluyla
yürüttüğü APİ işlemlerine uyguladığı faize “politika faizi” adını veriyor.
Bunun da bugünkü oranı yüzde 5,75.
Bir faizin politika faizi adını
alabilmesi için piyasa faizini etkileme gücü olması gerekiyor. Bankalar, uzun
süredir TCMB’den gecelik fonlama yapıyorlar yani yüzde 11,5 oranıyla gecelik
borç alıyorlar. Buna karşılık haftalık repo ihalesiyle fon kullanımları çok
daha düşük. Bu durumda piyasaları etkileyen faiz “fonlama faizi” oluyor. O zaman
gerçek politika faizinin de APİ’ye uygulanan faiz değil gecelik faiz olması
gerekiyor.
Karşılıklar politikası
Bankalar kaydi para yaratırlar. Örneğin
yüzde 10 mevduat karşılığı uygulaması olan bir sistemde bir kişi bankadan 100
TL kredi aldığı zaman kişi bu parayı hemen çekip kullanmıyorsa banka bunu o
kişinin hesabına mevduat olarak yazar. Banka bu mevduata yüzde 10 üzerinden 10
TL karşılık ayırır ve bu karşılığı Merkez Bankası’na yatırır. Kalan 90 TL’sini
bir başkasına kredi olarak verebilir. Bunu yaptığında o parayı yeni kredi
kullanan kişi adına mevduat yazar ve bu kez 90 TL’nin yüzde 10 karşılığı olan 9
TL’yi Merkez Bankası’na karşılık olarak yatırır. Bu sistem sonucunda bankaya
yatan 100 TL mevduat 1000 TL’lik kredi yaratır. Buna kaydi para deniyor. Bunun
karşılığında da Merkez Bankası’na 100 TL karşılık yatırılmış olur.
Merkez Bankası ekonomiyi soğutmak
istediğinde kredi hacmini düşürmek için karşılık oranlarını artırır, ekonomiyi
canlandırmak istediğinde ise kredi hacmini artırmak için karşılık oranlarını
düşürür. Karşılık oranını yüzde 10’dan örneğin yüzde 20’ye çıkardığı zaman
ayrılacak karşılık miktarı artacağı için yaratılacak kaydi para miktarı düşer
ve bu yolla da daha az kredi açılabilir. Böylece Merkez Bankası kredi
piyasasını etkileyerek ekonomiyi soğutmuş olur.
TCMB TL mevduata ve yabancı para
cinsinden mevduata farklı oranlarda zorunlu karşılık uygulamaktadır. Bir başka
oran farklılığı da mevduatın vadesine göre ortaya çıkmaktadır. TCMB zorunlu
karşılık olarak kendisinde bulundurulan paralara faiz ödememektedir.
Vadeye göre değişmekle birlikte
TL ve yabancı para mevduatlarda zorunlu karşılık oranı ağırlıklı olarak yüzde
11’dir. Yani bankalar kendilerine yatırılan 100 TL’lik mevduat için 11 TL, 100
USD’lik mevduat için de 11 USD, 100 Euro’luk mevduat için 11 Euro karşılık
ayırıp TCMB’ye yatıracaklardır.
TCMB, piyasada TL likiditesi
bırakabilme ve döviz rezervini güçlendirmek üzere TL mevduat için belirli bir
oranda (son düzenlemeye göre mevduatın yüzde 60’ına kadar) yabancı para
karşılık yatırılabilmesini kabul etmektedir. Bu opsiyonu kullananlar için TCMB,
TL mevduat için yatırılabilecek döviz karşılıklarını hesaplarken rezerv opsiyonu
katsayısı (ROK) denilen bir katsayı uygulamakta ve piyasa kuruyla hesaplanan
miktardan daha yüksek bir dolar karşılığı almaktadır.
Para politikasının dördüncü aracı kura müdahale mi?
Para politikası dediğimiz şey yukarıda
değinilen üç enstrümanı kullanarak para miktarını etkilemeyi ve bu yolla genel
olarak ekonominin gidişini, özel olarak da fiyat istikrarını sağlamayı
hedefler. Merkez Bankası bunlara ek olarak TL’nin dış değerinin istikrarını
sağlamak amacıyla doğrudan ya da ihale açmak suretiyle düzenli ya da düzensiz
döviz alım satımı da yapabilir. Döviz alım satımı yaparak ilk bakışta fiyat
istikrarı hedefinden uzaklaşmış gibi görünse de bu müdahalenin altında TL’nin
dış fiyat istikrarını ve oradan giderek de iç fiyat istikrarını sağlamak yatar.
Kimileri kura müdahaleyi kur
politikası adı altında ayrı bir para politikası aracı olarak değerlendirirken
kimileri de bunu, öteki politikalar açısından tamamlayıcı bir araç olarak
nitelendirirler.
Kura müdahale nitelik ve süre olarak
arttıkça dalgalı döviz kuru rejiminden (free float) müdahaleli dalgalı döviz
kuru rejimine (dirty float) geçiş söz konusu olmaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202654 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.