Düyun-u Umumiye
Düyun-u Umumiye-i Osmaniye
Varidat-ı Muhassasa İdaresi (Türkçesi; Osmanlı Genel Borçlarına Tahsis Edilmiş Gelirler
İdaresi) 1872 ile 1939 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun dış
borçlarını denetleyen kurumun adıdır. Kısaca Düyun-u Umumiye olarak
anılır.
Osmanlı İmparatorluğu ilk dış
borçlanmasını Kırım savaşına finansman bulabilmek için 1854 yılında yaptı. Bu
yıldan 1874 yılına kadar geçen 20 yıllık sürede 15 ayrı dış borçlanma yapıldı
ve toplamda 239 milyon lira borçlanıldı. Bu sürenin sonuna gelinirken Osmanlı
İmparatorluğu alınan borçların anaparası bir yana faizlerini bile ödeyemez
aşamaya geldi. Bunun üzerine Osmanlı İmparatorluğu bir kararname yayınlayarak
vadesi gelen borçların yarısını ödeyeceğini açıklayan bir çeşit moratoryum ilan
etti. Ne var ki bu söze de uyulamadı. 1877 – 78 Osmanlı – Rus savaşıyla (93
harbi) birlikte imparatorluk dış borçlarının yanı sıra Galata bankerlerinden
almış olduğu iç borçları da ödeyemeyeceğini açıklamak zorunda kaldı.
Moratoryum ilanının ertesinde
Osmanlı İmparatorluğu alacaklılarıyla anlaşmaya gitti. Anlaşma son derecede
ağır koşullar taşıyordu. 1879'da damga, alkollü içki,
balık avı, tuz ve tütünden alınan vergi gelirlerini 10 yıl boyunca iç borçlar
karşılığı olarak alacaklılara bıraktı. Bu işlemleri yürütmek üzere bir Rüsum-u
Sitte İdaresi kuruldu. Resim ya da çoğulu olan rüsum, damga vergisi gibi
dolaylı vergileri ifade ediyor. Sitte ise altı anlamına geliyor. Altı adet
geliri kapsadığı için idareye bu ad verilmişti.
Dış
borçlardan alacaklı Avrupa devletleri yalnızca Galata bankerlerine olan iç
borçlar için böyle bir idare kurulmasına tepki gösterdi ve 1881’de damga, alkollü içki, balık
avı, tuz, tütün ve ipekten alınan vergilerin tüm geliri iç ve dış borçlara
ayrıldı. Böylece Osmanlı İmparatorluğu bazı gelirlerini doğrudan borç
ödemelerine tahsis etmek zorunda kalmış oluyordu. İş bu kadarla da bitmedi.
Yabancı devletler iç ve dış borçların ödenmesinde kullanılmaya ayrılan bu gelirleri
toplama ve alacaklılara ödeme görevinin de Osmanlı devletinden ayrı bir idare
kurularak ona devredilmesini istediler. Hükümet yabancı devletlerin baskılarına
dayanamadı ve 20 Aralık 1881’de yayınladığı Muharrem Kararnamesi ile Rüsum-u
Sitte İdaresi’ni kaldırarak yerine Düyun-u Umumiye İdaresi’ni kurdu. 1882
yılında çalışmaya başlayan Düyun-u Umumiye’nin idare meclisi biri İngiliz ve
Hollandalı borç verenlerin, biri Fransız, biri Alman, biri Avusturyalı, biri
İtalyan borç verenlerin, biri ayrıcalıklı tahvil sahiplerinin temsilcilerinden
ve biri de Osmanlı tebasından olmak üzere 7 kişiden oluşuyordu. İdare binası
bugünkü İstanbul Erkek Lisesi binasıydı. Düyun-u Umumiye İdaresi bu gelirleri
toplayarak iç ve dış borçların alacaklılarına ödemeye başladı.
Düyun-u
Umumiye İdaresi, Osmanlı İmparatorluğunun bağımsız bir devlet olarak maliyesini
yönetme, vergi koyma ya da kaldırma, vergi oranlarını değiştirme gibi
hükümranlık haklarının bir bölümünü elinden almış oluyordu. Düyun-u Umumiye
İdaresi bu vergileri toplamakla kalmadı, bir süre sonra sanayi ve ticaret
alanında yatırımlara da girişmeye başladı. 1912 yılı itibariyle Maliye
Bakanlığında 5500 memur görev yaparken, Düyun-u Umumiye İdaresi’nde 9000 memur
çalışıyor, Osmanlı İmparatorluğu’nun gelirlerinin yaklaşık üçte biri bu idarece
tahsil ediliyordu.
Kurtuluş savaşı sırasında Ankara hükümeti Düyun-u
Umumiye İdaresinin topladığı bütün gelirlere el koydu. Lozan Antlaşmasıyla bu
kurumun işleyişine son verildi. Osmanlı borçları Lozan’da imparatorluğu
oluşturan ülkelere paylaştırıldı. En büyük pay Türkiye Cumhuriyeti’ne düştü.
Türkiye, Osmanlı borçlarının geri ödenmesini ilk borcu aldığı 1854 yılından tam
100 yıl sonra 1954 yılında tamamladı. Osmanlı borçlarının tasfiyesi Türkiye
Cumhuriyeti’nin 30 yılına mal oldu.
Osmanlı İmparatorluğu’nun batış öyküsü aslında Kanuni
Sultan Süleyman’la başlar. Batıştaki ilk adım 1535 yılında Kanuni tarafından
Fransızlara tanınan kapitülasyonlardır. Kapitülasyonlar sonradan genişletilerek
neredeyse bütün Avrupalılara tanınmak zorunda kalındı. İmparatorluğun sanayi ve
ticaret alanındaki batışının başlangıcı kapitülasyonlarsa finansal anlamda
batışının başlangıcı da 1854 tarihli dış borçlanmadır. 1882’de faaliyete geçen
Düyun-u Umumiye yönetimi ise bu batışın tescilinden ibarettir.
Cumhuriyetin ilk kuşaklarının dış borçlanmadan uzak
durmasının en önemli nedeni 1954 yılına kadar ödemesi sürmüş olan Düyun-u
Umumiye borçlarıdır.
Osmanlı’dan devralınan borçlar ve ödemesi için bkz:
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202030 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.