İkiz Açık, Üçüz Açık
İktisatçıların bir bölümü cari
açığın, kamu gelir gider dengesinin açık vermesinden kaynaklandığı ve cari
açığın da dönüp kamu gelir gider açığını beslediği görüşündedir. Bu neden sonuç
ilişkisine ikiz açık hipotezi adı veriliyor. Bu hipotezi savunanlara göre büyük
oranlı bütçe açıkları verdiği için cari açığı da giderek büyüyen ABD'nin cari
açığını azaltması ancak kamu gelir gider açığını kapatmaya başlanmasıyla mümkün
olabilir.
Önce makroekonomik denge
denklemini yazalım: (S - I) + (T - G) = (X - M) yani özel
kesimin tasarruf (S) ve yatırım (I) dengesi ile kamu kesiminin gelir (T) ve
gider (G) dengesinin toplamı cari dengeye (X - M) eşittir. Denklemin
sol tarafındaki iki dengenin toplamı bir ülkenin iç ekonomik dengesini, sağ
tarafı ise dış ekonomik dengesini gösterir. Yani bir ülkenin iç ekonomik
dengesi ile dış ekonomik dengesi birbirine eşittir ve denklemin kuruluş mantığı
gereği bir ülkenin iç ekonomik dengesi ne kadar açık veriyorsa dış ekonomik
dengesi de o kadar açık veriyor demektir. Bunun anlamı iç ekonomik denge
açığının dış ekonomik denge açığı yoluyla finanse ediliyor olmasıdır. İç
ekonomik dengeyi oluşturan dengelerden özel kesimin tasarruf yatırım dengesi
(S - I) ya da kamu kesimi gelir gider dengesi (T - G) tek başına açık
veriyor ve buna dış ekonomik denge yani cari denge (X - M) açık vererek
eşlik ediyorsa ikiz açık söz konusudur. Yok eğer iç ekonomik dengelerin ikisi
de açık veriyor ve cari denge de bunlar kadar açık veriyorsa o zaman üçüz açık
söz konusu demektir.
Türkiye ekonomisi için 2012
yılına ilişkin tahminlerimizi kullanarak bu dengeyi oluşturmaya çalışalım. (S –
I) dengesi konusunda tahmin yapmamız için eldeki veriler henüz tam oluşmamış
durumda. Çünkü henüz GSYH bileşenlerini 6 aylık bazda biliyoruz. Bu durumda
diğer iki değişkeni tahmin edersek (S – I) dengesini de denklemden giderek
bulabiliriz. Bütçe dengesinin (T – G) 8 aylık sonuçları yılsonunda bütçe
açığının GSYH’ya oranının yüzde 2,5 dolayında olacağını gösteriyor (merkezi
bütçe açığı üzerinden yaptığımız bu tahminde diğer kamu kesimi dengelerinin
açık ve fazlalarının denk olacağını ve sonuçta merkezi bütçenin kamu kesimi
finansman dengesini yüzde 5 oranda sapmayla temsil edeceğini düşünüyorum.) Yüzde
2,5 dolayındaki bir bütçe açığı kabaca 34 milyar TL dolayında bir açık
demektir. Cari dengedeki düşüşün yılsonunda bir miktar artışa dönüşeceğini ve
sonuçta cari açığın kabaca 62 milyar dolar dolayında gerçekleşeceğini tahmin
ediyorum. Eğer yılsonu dolar kuru 1,8 dolayında olursa bu açığın TL cinsinden
karşılığının yaklaşık 114 milyar TL olmasını bekliyorum. Şimdi bu
tahminlerimizi denklemimizde yerine koyalım:
(S – I) + ( T – G) = (X – M)
(S – I) – 34 = - 114
(S – I)’yı solda yalnız
bırakırsak (-35 sağ tarafa + 35 olarak geçer);
(S – I) = -114
+ 34 = -80
Bu durumda denklemimiz şöyle
olur:
-80 -34 = -114
Bu denklemin toplamı sıfıra
eşittir (-114’ü sola geçirirsek eşitlik sıfıra eşit hale gelir.)
Ya da bunları bir tabloda
gösterirsek şöyle bir görünüm elde etmiş oluruz:
Dengeler (milyar TL)
|
2012
|
(S – I) Tasarruf Yatırım
Dengesi
|
- 80
|
(T – G) Bütçe Dengesi
|
-34
|
(X – M) Cari Denge
|
-114
|
Tabloya
göre 2012 yılında Türkiye’nin üç dengesi de açık vermiş yani üçüz açık olgusunu
yaşamış olacaktır. Bu yeni bir olgu değildir. Önceki yıllarda da Türkiye üçüz
açık sorunuyla karşı karşıyaydı. Bununla birlikte açıkların ağırlığı zaman
içinde değişim göstermektedir. 2000’li yıllar öncesinde Türkiye’nin en büyük
sorunu bütçe dengesinin bozukluğuydu. İzleyen yıllarda bütçe dengesi düzelmeye
bu kez de cari dengesi bozulmaya yüz tuttu. 2012 yılında cari dengede iyileşme
görülse de bütçe dengesinde bir bozulma söz konusu oluyor.
Üçüz
açık tam anlamıyla bir "dengesizliğin dengesi"ni ifade ediyor. İç
ekonomik dengeyi oluşturan iki dengenin de açık verdiği ve bunu dış açığın
dengelediği bir durum.
Bu
yazıda ortaya koymaya çalıştığım görüş ekonomi biliminin hipotezlerinin her
zaman her yerde aynı geçerlilikte olmayabileceği görüşüdür. İkiz açık hipotezi
bütçe açığındaki artışın, cari açığı artıracağı ve bu biçimde artan cari açığın
dönüp bütçe açığını artıracağını ileri sürüyor. Hipotez ABD ekonomisi için
doğru görünüyor. Türkiye açısından farklı bir hipotezin geçerli olduğunu
düşünüyorum: “Cari açıktaki gerilemenin bütçe açığını artırması” söz konusu.
Dolaylı vergilere dayalı Türk bütçe sistemi, ithalatın düştüğü yıllarda daha düşük ithalat
vergileri tahsil edileceği için daha büyük açık verecektir. 2012 yılında yaşadığımız
olgu budur. Bu durumda ABD ekonomik sistemi cari açığı kapadıkça bütçe açığını
azaltırken, Türkiye ekonomisi cari açığı kapattıkça daha fazla bütçe açığı verecektir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202655 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.