Kur Rejimleri ve Türkiye Uygulaması
Kur rejimi (exchange rate regime) bir ülkenin kendi parasını
yabancı paralarla değer açısından ne şekilde ilişkilendireceğine ilişkin olarak
izleyeceği yöntemin adıdır.
Her paranın bir iç değeri bir de
dış değeri vardır. Bir paranın iç değerini o paranın ülke içindeki kullanımı ve
satın alma gücü belirler. Paranın iç satın alma gücü yurtiçinde satılan mal ve
hizmetler karşısında sürekli olarak düşüyorsa para içeride değer kaybediyor demektir
ki buna enflasyon denir. Yılbaşında 100 TL’ye aldığınız bir sepet malı
yılsonunda 110 TL’ye alıyorsanız para satın alma gücünü yani iç değerini
kaybetmiş demektir. Bir paranın dış satın alma gücü ise yabancı paralarla olan
ilişkisiyle ölçülür. Örneğin 1 USD = 1,8 TL dediğimizde bu eşitlik bize dolar
kurunu verir. ABD’de 100 dolara satılan çeşitli mallardan oluşan bir sepeti
yılbaşında 180 TL’ye, yılsonunda ise 200 TL’ye alıyorsak o zaman TL, dolara
karşı değer kaybetmiş demektir.
1 USD = 1,8 TL eşitliğini
yazdığımızda (bu eşitliğe kur ya da parite de deniyor) bu eşitliğin nasıl
oluştuğu sorusunun yanıtı bizi bu eşitliğin oluşmasında kullanılan yöntemlere yani
kur rejimlerine götürür. Sabit kur rejimi ve dalgalı kur rejimi adını taşıyan
başlıca iki kur rejimi ve onlardan türetilmiş alt rejimler vardır.
Sabit kur rejimi (Fixed exchange rate): Yerli paranın dış değerinin
Merkez Bankası tarafından belirli bir kurla yabancı paralara karşı eşitlenmesi
rejimidir. Sabit kur bir kez belirlendiğinde Merkez Bankası tarafından değiştirilinceye
kadar aynı kalır.
Sabit kur rejiminin çeşitli uygulanma
biçimleri vardır. Peg rejimi (Pegged
exchange rate regime): Yerli parayı belirli bir rezerv paraya ya da birden
fazla paranın oluşturduğu bir sepete bağlamaya peg adı veriliyor. Para kurulu rejimi (Currency board regime):
Bu da asıl olarak peg rejimiyle aynı ilke içinde yürür, yani peg rejimi için
yapılan tanımlama bu rejim için de geçerlidir. Para kurulu rejiminin belirgin farkı
yerli paranın basılmasının da döviz girişine bağlanmış olmasıdır.
Dalgalı kur rejimi (floated Exchange rate regime): Yerli paranın
yabancı paralarla ilişkisinin piyasalarda (arz ve talep kurallarına göre)
belirlendiği kur rejiminin adıdır. Bu rejimde yerli paranın yabancı paralarla
olan ilişkisi gün içinde sürekli olarak yeniden belirlenir. Dalgalı kur
rejiminin farklı uygulanma biçimleri vardır. Tam dalgalı kur rejimi (free
float): Dalgalı kur rejiminde Merkez Bankası ya da başka bir kurum paranın dış
değerine müdahale etmiyorsa bu rejime tam dalgalı kur rejimi denir.
Merkez Bankası’nın döviz kuru
dalgalanmalarına müdahale etmesi dalgalı döviz kuru rejimini bozmasa da tam
dalgalanmadan çıkarır. Müdahaleli
dalgalı kur rejimi (dirty float): Dalgalı kur rejiminde Merkez Bankası
kurdaki değişimlere döviz alım satımı yaparak müdahale ediyorsa bu rejime
müdahaleli dalgalı kur rejimi (dirty float) denir. Bazen de dalgalanmaya
müdahale için bir bant aralığı seçilir. Bant
içinde dalgalanma rejimi (crawling bands, pegged with horizontal bands):
Döviz kurunun belirli bir bant aralığında dalgalanmasına bu bandın altına veya
üstüne taşması halinde Merkez Bankası’nın müdahale etmesi biçiminde uygulanan
rejime verilen addır. Bu uygulama bant aralığı içinde dalgalı, bant aralığı
dışında müdahaleli dalgalanma biçimini alır.
Türkiye 1980’li yıllara gelene
kadar sabit döviz kuru rejimi uygulamıştır. Bu rejim, TL’nin değerinin Merkez
Bankası’nca belirlenmesi ve o değerde sabit tutulması yoluyla uygulanmıştır. TL’nin
değerinde ortaya çıkan ve çoğunlukla değer kaybı biçiminde olan değişiklikler genellikle
bir defada ve devalüasyon biçimindeki müdahalelerle düzeltilmiş ve bu kez yeni
parite sabit kur olarak belirlenmiştir. Türkiye 1980’lerde döviz kurlarının
piyasada belirlendiği ancak Merkez Bankası’nın sürekli müdahaleleriyle yön
verdiği müdahaleli dalgalı döviz kuru rejimine geçmiştir. Bu rejim 2000’lere
kadar sürmüştür. Kur rejimindeki üçüncü değişiklik 2000’lerde yapılmış ve 2001
krizi öncesinde Türkiye bant içinde dalgalanma rejimi uygulamıştır. Bu rejim
uzun süreli olmamış 2001 kriziyle birlikte çökmüştür. Kriz sonrasında Türkiye
dalgalı kur rejimine geçtiğini duyurmuş ve uygulamada müdahaleli dalgalı kur
rejimi uygulamaya başlamıştır.
Türkiye’nin bugün uyguladığı kur
rejimi dalgalı müdahaleli kur rejimidir. Merkez Bankası kurlarda ortaya çıkan
aşırı oynaklık hallerinde ihale yoluyla ya da önceden ilan edilmemiş alım satım
uygulamalarıyla kurlara müdahale ederek istediği sınırlara çekmeye çalışmaktadır.
Bu istenilen sınırların ne olduğu önceden açıklanmamıştır. O nedenle piyasa (1
USD + 1 Euro / 2) formülüyle oluşan sepet kur formülüne bakarak müdahalenin
zamanlaması konusunda tahminde bulunmaktadır. Piyasada oluşan genel kanı
TCMB’nin bu sıralarda bu sepetin 2 ile 2,10 arasında bulunmasından rahatsız
olmadığı 2’nin altına ya da 2,10’un üstüne çıkılması ve o noktalarda bir süre
kalınması halinde müdahale edeceği düşüncesidir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202644 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.