Otomatik Stabilizatörler ve Türkiye'deki Durum
Başlıktaki otomatik sözcüğünü
Türkçe’de “kendiliğinden, kendi başına”, stabilizatör sözcüğünü “dengeleyici”
olarak karşılamak mümkün. Buna göre otomatik stabilizatörün anlamı "kendiliğinden
denge sağlayıcı (mekanizma)” oluyor.
Bu deyim daha çok kamu maliyesi ve
maliye politikasında geçiyor. Enflasyon, deflasyon, durgunluk, daralma gibi
ekonomik sıkıntı ya da krizlerde bunalımın daha da büyümemesi için kendiliğinde
devreye giren bazı düzeltici mekanizmaları anlatmak amacıyla kullanılıyor.
Otomatik stabilizatör olarak
kullanılan uygulamalara biri kamu harcamaları yönünden öteki de kamu gelirleri
yönünden iki örnek vereyim. Ekonomide durgunluk ya da daralma başladığında kârlar
düşmeye ve dolayısıyla maliyet denetimi nedeniyle işten çıkarmalar da artmaya
başlar. Ekonomide başlayan talep düşüşü işten çıkarmaların artmaya başlamasıyla
hızlanır. Çünkü işsiz kalanlar gelirden mahrum kalınca harcama da yapamazlar ve
talep daha da düşer. Bu durumda ekonomideki daralma daha da hızlanır. İşsizlik
sigortası bu bozulmayı frenleyecek bir düzenlemedir. Eğer ülkede işsizlik
sigortası uygulaması varsa işsiz kalan insanlar bu imkândan yararlanmaya ve
çalıştıkları dönemdeki kadar olmasa da belirli düzeyde harcama yapacak bir
işsizlik sigortası ödemesi alırlar. Bu paraları harcadıkları için de talep
daralmasındaki hızlanmayı frenlemiş olurlar. İşsizlik sigortası kimsenin ek bir
karar almasına gerek kalmadan devreye girer ve ekonomideki daralmayı frenleyici
biçimde otomatik stabilizatör görevi yapar.
Vergide uygulanan oranlar yani vergi
tarifesi başlıca iki biçimde olabiliyor: Düz tarife, artan oranlı tarife
(müterakki tarife.) Eğer gelirin tutarına bakılmaksızın aynı tarife
uygulanıyorsa buna düz tarife deniyor. Düz tarife yönteminde vergi oranı örneğin
yüzde 20 ise geliri 100 TL olan da 50.000 TL olan yüzde 20 oranında gelir
vergisi öder. Gelirin tutarı arttıkça vergi oranı artıyorsa buna da artan
oranlı tarife deniyor. Örneğin 10.000 TL gelire yüzde 10, sonraki 10.000 TL'lik
gelire yüzde 15, sonraki 10.000 TL gelire yüzde 20 ve sonraki bölümlerin
tamamına yüzde 30 vergi oranı uygulanıyorsa artan oranlı tarife söz konusu
demektir. Dünya uygulamasında genellikle artan oranlı (müterakki) tarife uygulanır.
50.000 TL yıllık geliri olan bir kişi düşünelim. Vergi tarifesi düz oranlı ve
yüzde 20 olsun. Bu durumda bu kişinin yıllık belir vergisi 10.000 TL olacaktır.
Ekonomide daralma olduğunu ve bu kişinin gelirinin 30.000 TL'ye düştüğünü
varsayalım. Bu durumda yıllık vergisi 6.000 TL’ye düşecektir. Aynı ekonomide
yukarıda verdiğimiz örnekteki gibi artan oranlı tarife uygulanıyorsa 50.000 TL
gelirden toplam 10.500 TL gelir vergisi alınacak demektir (İlk 10.000 TL’den
1000 T, ikinci 10.000 TL’den 1500 TL, üçüncü 10.000 TL’den 2000 TL ve geri
kalan 20.000 TL’den 6000 TL olmak üzere toplam 10.500 TL.) Kişinin geliri
30.000 TL' ye düştüğünde artan oranlı tarife geri çalışır ve ödeyeceği vergi
tutarı 4.500 TL'ye düşer. Oysa düz oranlı tarifede bu miktar 6.000 TL oluyordu.
Artan oranlı tarifede gelirdeki düşüşe paralel olarak kişi daha az vergi
ödeyeceği için harcamalarında düşüş olsa da düz oranlı tarifedeki kadar olmaz.
Bu, vergi tarifesinin getirdiği bir otomatik stabilizatördür, kimsenin ek bir
karar almasına gerek kalmadan uygulamaya geçer ve sistemdeki bozulmanın daha
ileri gitmesinde fren görevi görür.
Türkiye 2012 yılında yavaşlayan bir
ekonomik görünüm içinde bulunuyor. Talep düşüyor, ekonomi nin büyümesi yavaşlıyor. Buna
karşılık işsizlik oranı artmak bir yana azalıyor, yani işsizlik sigortasının
bir otomatik stabilizatör olarak devreye girmesine gerek bulunmuyor. Gelir
vergisine baktığımızda orada da artış görülüyor. Yani orada da otomatik
stabilizatöre gerek bulunmuyor. Türk vergi sisteminin ağırlığı KDV ve ÖTV gibi düz
tarifeli dolaylı vergilere dayanıyor. Talep düştüğünde düşen harcama miktarına
paralel olarak bu vergilerin oranı da düşmediği için bu vergilerin otomatik
stabilizatör olarak çalışması söz konusu değil. Eğer ileriki aylarda işsizlik
oranı artarsa o zaman işsizlik sigortası devreye girerek otomatik stabilizatör
görevi görmeye başlayabilir. Buna karşılık Türkiye'de gelir vergisinin genel
vergi toplamı içinde payı oldukça düşük olduğu ve dolaylı vergilerin böyle bir
işlev görmesi söz konusu olmadığı için vergi tarafının otomatik stabilizatör
işlevi yapması zor görünüyor.
Büyümenin düştüğü bir ortamda
otomatik stabilizatörlere ihtiyaç olmayacak bir görünümün varlığı önemli bir
şanstır. Buna karşılık böyle bir ortamda bütçe açığını düşürmek için vergilerin
artırılması doğru bir yaklaşım gibi durmamaktadır.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202029 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.