Para ve Faiz
Kafaları en çok karıştıran iki konu: Para ve faiz
Bana gelen sorulara baktığımda
görüyorum ki Türk toplumunun kafasını en çok karıştıran konuların başında para
ve faiz geliyor. Parasını konuta yatırıp aldığı konutu kiraya vererek gelir
elde etmek ile parayı bankaya yatırıp faiz elde etmek arasındaki ilişkinin
aynılığını bir türlü tam olarak biçimlendiremiyor çoğu kişi. Bankada duran
paranın durduğu yerde faiz ürettiğini düşünerek “paradan para kazanmak” gibi
bir tanımı benimsiyor insanlar. Oysa banka ihtiyaç fazlası olduğu için tasarruf
etmiş olan birinden mevduat diye aldığı parayı yatırım yapmak isteyen bir
başkasına kredi olarak veriyor. Krediyi alan konut yapıyor, mevduat sahibi
mevduatını çekip o konutu alıyor ve kiraya veriyor.
Paranın işlevleri ve para tutmanın nedenleri
Paranın üç temel işlevi var: (1)
Malların değiş tokuşuna aracılık etmek. (2) Değer ölçüsü görevi görmek. (3)
Değer saklama görevi yapmak.
Para talebi yani insanların
parayı tutma isteği üç nedenle doğar: (1) Günlük ihtiyaçlarını karşılamak. (2)
Geleceklerini güven altına almak. (3) Spekülasyon yapmak.
Para iki nedenle biriktirilir:
(1) Geleceği güven altına almak için. (2) Spekülasyon yapmak ve eldeki para
miktarını artırmak için. Her iki nedenle biriktirilen para iki şekilde
saklanır: (1) Yastık altında saklanır ya da altın gibi değer artışı dışında
getirisi olmayan alanlara yatırılır. (2) Mevduata, tahvile, bonoya, fonlara ya
da hisse senedine konularak faiz ya da getiri elde edecek alanlara yatırılır. İlkinde
anaparanın değer artışı veya azalışı dışında bir getirisi veya kaybı olmaz.
İkincisinde hem anaparanın değeri değişebilir hem de bunun üzerine bir faiz,
temettü vb gibi getiri elde edilir.
Tasarruf nedir, niçin yapılır?
Tasarruf (S),
gelirin (Y) bir fonksiyonudur: S = f (Y). Gelir arttıkça tasarruf artar, gelir azaldıkça
tasarruf azalır. Tasarruf (S), gelirin (Y) tüketimden (C) arta kalan kısmıdır: S = Y - C
Tasarruf iki
şekilde olur: (1) Pozitif tasarruf. (2) Negatif tasarruf. Y = C ise S sıfıra
eşittir. Y > C ise S pozitiftir. Y < C ise S negatiftir. Negatif tasarruf
borçlanma demektir.
İnsanların tasarrufunu üç şey
etkiler: (1) Gelirinin düzeyi. (2) Geleceğini güven altına alma arzusunun gücü.
(3) Spekülasyon arzusu. Kişinin geliri günlük ihtiyaçlarını karşılamaya ancak
yetiyorsa tasarruf yapması söz konusu değildir. Hatta geliri günlük
ihtiyaçlarını bile karşılamaya yetmiyorsa o zaman negatif tasarruf yani
borçlanmaya gider. Kişinin geliri günlük ihtiyaçlarını karşılamaktan daha
fazlaysa o zaman tasarruf söz konusu olur. Bu aşamada birikimini iki şekilde yönlendirebilir:
(1) Geleceğini güven altına alabilmek, emeklilik döneminde yaşayacağı gelir
düşüşünü karşılayabilmek için tasarruflarını gelir getirecek alanlara
yatırabilir (mevduat yapabilir, borsaya girebilir, gayrimenkul alabilir vb.) Bu
birikimi çok zorunlu kalmadıkça kullanmaz. (2) Geliri hem günlük ihtiyaçlarını
karşılamaya hem de geleceğini güven altına alacak birikimi yapmaya yetiyor ve
artıyorsa o zaman spekülasyon güdüsü devreye girer ve o artan parayla gelir
getirici alanlara yönelebilir.
Faiz neyi etkiler?
Faizin yüksek ya da düşük olması
günlük ihtiyaçlar için ayrılacak parayı fazla etkilemez. Çünkü bu harcamalar yemek
gibi, giyecek gibi ya da ev kirası gibi zorunlu harcamalardır. Bu giderlerin faizden
etkilenerek kısılabilmesi ancak aşırı yüksek faiz oranları ve geçici durumlar
için mümkün olabilir. O halde faiz ancak günlük ihtiyaçlarını karşılayacak
miktarda gelir elde eden kişilerin üzerinde geliri olanların geleceklerini
güven altına almak ve spekülasyon yapmak amacıyla ayırdıkları bölümü etkiler.
Ayda 1.000 TL geliri olan bir
kişiyi düşünelim. Diyelim ki bu kişi 500 TL kira veriyor ve kalan 500 TL ile de
yemek, giyim, ulaşım vb zorunlu giderlerini karşılıyor. Faizin yüzde 5 ya da 25
olmasının bu kişi açısından bir önemi yoktur. Bu kişi açısından faiz ancak
borçla alış veriş yapıyorsa ödeyeceği faiz oranı açısından etkilidir.
Şimdi de ayda 7.000 TL geliri
olan bir kişiyi düşünelim. Diyelim ki bu kişi ayda 1500 TL kira gideri ödüyor
ve yemek, giyim g,b, zorunlu giderler için 2000 TL harcıyor, otomobiline 500 TL
harcıyor, eğlence ve kültür için 1000 TL harcıyor olsun. Yine diyelim ki bu
kişi kalan 2000 TL’nin 1000 TL’sini geleceğinin güvencesi olarak bir emekli
fonuna yatırıyor, 1000 TL’si ile de yıllık yüzde 7,5 faizli mevduat hesabı
tutuyor olsun. Faiz oranındaki değişiklikler bu kişinin 1000 TL’yi nerede ve
nasıl tutacağını etkiler. Eğer bir yıl sonrası için beklenen enflasyon yüzde 8
ise bu kişinin bir yıl sonra elde edeceği faiz negatif olacaktır. Bu durumda bu
kişinin o parayı mevduat olarak tutması pek akıllıca bir iş değildir. O zaman o
parayı kullanmak için önünde üç seçenek olacaktır: (1) Harcamalarını artırmak
ve o parayı tüketimde kullanmak. (2) 1000 TL’sini de geleceğini güven altına
almakta kullanmak ve emeklilik sistemine yatırdığı parayı artırmak. (3) 1000
TL’sini faiz dışında daha iyi getiri getirecek bir alana yöneltmek.
Eğer faizler düştüğünde bu kişi
spekülasyon için ayırdığı parayı emeklilik sistemine aktarmaya karar verirse
tasarruflar etkilenmez sadece yer değiştirmiş olur. Kişi bu parayı tüketime
harcarsa tasarruflar düşer, tüketim harcamaları artar. Kişi bu parayı
mevduattan ya da tahvilden alıp örneğin gayrimenkule harcarsa o zaman da
tasarruflar düşer, tüketim harcamaları artar (ekonomi açısından mevcut bir
konutun satın alınması yatırım değil tüketim harcamasıdır. Yatırım harcaması
olabilmesi için yeni konut inşası olmalıdır.)
Faiz düşerse pozitif tasarruflar
düşer, negatif tasarruflar (yani borçlanma) artar. Pozitif tasarruflar azalır
çünkü getirisi olmayan bir şeyi kimse tutmak istemez. Negatif tasarruflar yani
borçlanma artar çünkü düşük faiz borçlanmayı çekici hale getirir.
Faizin pozitif bir değer taşıması
sanıldığı kadar kötü bir şey değildir. Kötü olan, makul düzeyin ötesine geçmiş
aşırı yüksek faizdir.
Türkiye için faiz hesabı
Mevcut veriler:
Bankaların ilan ettiği faiz: %
7,5 (her bankanın farklı faizi olmakla birlikte bu oran ortalamayı gösteriyor)
Faiz gelirinden yapılan nihai
gelir vergisi stopajının oranı: % 15
Bir yıl sonrası için beklenen
enflasyon yüzde 6,7 (TCMB Beklenti Anketi Kasım ayı sonuçlarına göre)
Net Nominal Faiz = (Nominal Faiz)
– (Nominal Faiz x Stopaj)
Net Nominal Faiz = (0,075) –
(0,075 x
0,15) = 0,064 = % 6,4
(Basit Faiz = Net Nominal
Faiz = % 6,4)
Yıllık net nominal (basit) faiz
oranı % 6,4 olduğuna göre buna 12’ye bölerek aylık faiz oranını bulabiliriz:
Aylık Net Nominal (basit) Faiz
Oranı = (0,064 / 12 ) = 0,0053 = % 053
Bileşik Faiz = Anapara x (Dönem
Faizi)^Dönem Sayısı
Bileşik Faiz Getirisinin
hesaplanması
Dönemler
|
100
|
1,0053
|
Faiz
|
1. aysonu
|
100,53
|
1,0053
|
0,53
|
2.aysonu
|
101,0628
|
1,0053
|
1,06
|
3. aysonu
|
101,5984
|
1,0053
|
1,60
|
4. aysonu
|
102,1369
|
1,0053
|
2,14
|
5. aysonu
|
102,6782
|
1,0053
|
2,68
|
6. aysonu
|
103,2224
|
1,0053
|
3,22
|
7. aysonu
|
103,7695
|
1,0053
|
3,77
|
8. aysonu
|
104,3195
|
1,0053
|
4,32
|
9. aysonu
|
104,8724
|
1,0053
|
4,87
|
10. aysonu
|
105,4282
|
1,0053
|
5,43
|
11. aysonu
|
105,987
|
1,0053
|
5,99
|
12. aysonu
|
106,5487
|
1,0053
|
6,55
|
Bileşik Faiz = % 6,55
Buna göre % 6,4’lük yıllık faiz
yerine 100 TL’yi aylık olarak yatırıp bileşik faizden yararlanmak isteyen
kişinin eline % 6,4 değil % 6,54 faiz geçmiş olacaktır.
Reel faiz hesabı
Basit Faiz açısından reel faiz
hesabı yapalım:
Reel Basit Faiz = (1 + Net
Nominal Basit Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) – 1
Reel Basit Faiz = (1, 064) /
(1,067) – 1 = - 0,0028 = % - 0,28
Bileşik Faiz açısından reel faiz
hesabı yapalım:
Reel Bileşik Faiz = (1 + Net Nominal Bileşik Faiz) / (1 + Beklenen
Enflasyon) – 1
Reel Bileşik Faiz = (1,065) /
(1,067) -1 = % - 0,19
Demek ki Türkiye’de bugünkü
verilerle ve beklentilerle faiz negatiftir. Faizin daha da düşürülmesiyle bu
negatiflik büyüyecek ve tasarruf yapmaktansa borçlanmak daha çekici bir hale
gelecektir.
Finansal Piyasalar konusunda
Topal Ördek ve Piyasalar5 Kasım 2026Küresel Finans Piyasalarında Sarsıntı 23 Ekim 2026Fon Krizi: Borsadan Ekonomiye Uzanan Etkiler 13 Ekim 2026Siyaset Teknik Ayrıntılara Karışınca 8 Ekim 202659 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.