Orta Gelir Tuzağı ve Türkiye
Orta gelir tuzağı nedir?
Bir ekonominin belirli bir kişi
başına gelir düzeyine ulaştıktan sonra orada sıkışıp kalması haline orta gelir
tuzağı denir. Orta gelir tuzağı bir ekonomide kişi başına gelir düzeyinin
belirli bir aşamadan öteye gidememesi halini ya da belirli bir gelir düzeyine
ulaştıktan sonra durgunluk içine girilmesi durumunu özetleyen bir yaklaşımdır.
Bu tanımda açık olmayan konu
hangi gelir düzeyinin orta gelir düzeyi olarak kabul edilmesi gerektiği
meselesidir. Orta gelir tuzağı yaklaşımı ilk kez ortaya atıldığında ABD’de kişi
başına düşen gelirin yüzde 20’si ekonomiler açısından orta gelir düzeyi olarak
kabul ediliyordu. Bugünkü ölçülere göre ABD’de kişi başına gelir kabaca 50.000
dolar düzeyinde olduğuna ve bunun yüzde 20’si 10.000 dolar ettiğine göre orta
gelir düzeyinin karşılığı 10.000 dolar / yıl olarak ortaya çıkmaktadır.
Orta gelirin ölçüsü nedir?
Orta gelir düzeyi ölçüsü olarak
bugün ABD’nin kişi başına GSYH’sına dayanan bu ilk tanımın yerini Dünya
Bankası’nın kişi başına gelire göre yaptığı sınıflandırma almış bulunmaktadır.
Dünya Bankası’nın 2012 yılı Dünya Kalkınma Raporu’nda ekonomiler şu şekilde
sınıflandırılmaktadır (Kaynak: Dünya Bankası, Dünya Kalkınma Raporu – 2012,
sayfa 389):
Ekonomiler
|
Kişi başına yıllık ortalama
gelir
|
Düşük gelirli ekonomiler
|
1,005 doların altı
|
Orta gelirli ekonomiler
|
1,006 – 12,275 dolar arası
|
Alt orta gelirli ekonomiler
|
1,006 – 3.975 dolar arası
|
Üst orta gelirli ekonomiler
|
3.976 – 12.275 dolar arası
|
Yüksek gelirli ekonomiler
|
12,276 dolar ve üzeri
|
Türkiye, 2012 yılı için beklenen
10.673 dolarlık (Orta vadeli program tahmini) kişi başına ortalama yıllık
geliriyle üst orta gelirli ekonomiler arasında bulunmaktadır. Bu grupta Türkiye
ile birlikte bulunan ekonomilerden bazıları şunlardır: Çin, Malezya,
Arnavutluk, Azerbaycan, Romanya, Rusya, Brezilya, Arjantin, Meksika, Cezayir,
Tunus, Güney Afrika.
Orta gelir tuzağına düşen ekonomilerde neler olur?
Orta gelir tuzağına düşen, bir
başka ifadeyle bulunduğu grupta sıkışıp kalan ve üst gruba çıkamayan
ekonomilerde görülen hastalıklar şunlardır: (1) Tasarruflar ve dolayısıyla
yatırımlar düşük düzeyde kalır. (2) İmalat sanayisinde gelişme yavaş yürür. (3)
Sanayide çeşitlenme ortaya çıkmaz. (4) Emek piyasasında koşullar zayıf
kalır.
Bu hastalıkların hepsinin birden
görünmesi söz konusu olabileceği gibi bir kaçının ortaya çıkması halinde de
ekonomi orta gelir tuzağına düşebilir.
Türkiye orta gelir tuzağında mı?
Aşağıdaki tabloyu IMF Dünya
Ekonomik Görünümü veri setinden derlediğim verileri kullanarak hazırladım. Bu
tabloda ABD’nin ve Türkiye’nin 1980 yılından bu yana kişi başına GSYH’larını gösterdim
ve Türkiye’nin kişi başına GSYH’sının ABD kişi başına GSYH’sının yüzde kaçı
olduğunu hesapladım.
Orta gelir tuzağı olarak
kullanılan tanımlardan birisi ABD GSYH’sının yüzde 20’sinde takılıp kalmak
olduğu için konuyu Türkiye açısından test etmeye çalıştım.
Yıllar
|
Türkiye KBGSYH (USD)
|
ABD KBGSYH (USD)
|
TR / ABD x 100 %
|
1980
|
2.235
|
12.249
|
18,25
|
1981
|
2.215
|
13.600
|
16,28
|
1982
|
1.960
|
14.015
|
13,98
|
1983
|
1.765
|
15.089
|
11,70
|
1984
|
1.678
|
16.635
|
10,08
|
1985
|
1.838
|
17.690
|
10,39
|
1986
|
2.025
|
18.538
|
10,92
|
1987
|
2.281
|
19.511
|
11,69
|
1988
|
2.417
|
20.821
|
11,61
|
1989
|
2.810
|
22.169
|
12,68
|
1990
|
3.860
|
23.198
|
16,64
|
1991
|
3.790
|
23.648
|
16,03
|
1992
|
3.915
|
24.700
|
15,85
|
1993
|
4.366
|
25.629
|
17,04
|
1994
|
3.094
|
26.907
|
11,50
|
1995
|
3.960
|
27.827
|
14,23
|
1996
|
4.167
|
29.077
|
14,33
|
1997
|
4.278
|
30.541
|
14,01
|
1998
|
4.308
|
31.858
|
13,52
|
1999
|
3.943
|
33.502
|
11,77
|
2000
|
4.147
|
35.252
|
11,76
|
2001
|
3.002
|
36.065
|
8,32
|
2002
|
3.519
|
36.950
|
9,52
|
2003
|
4.535
|
38.325
|
11,83
|
2004
|
5.791
|
40.401
|
14,33
|
2005
|
7.040
|
42.629
|
16,51
|
2006
|
7.626
|
44.750
|
17,04
|
2007
|
9.245
|
46.467
|
19,90
|
2008
|
10.272
|
46.901
|
21,90
|
2009
|
8.528
|
45.461
|
18,76
|
2010
|
10.017
|
46.811
|
21,40
|
2011
|
10.363
|
48.328
|
21,44
|
2012
|
10.457
|
49.802
|
21,00
|
1980 yılında Türkiye’de kişi
başına GSYH ABD’nin kişi başına GSYH’sının % 18’inden fazlaymış. Yani Türkiye
aşağı yukarı orta gelir düzeyinde bulunuyormuş. Sonraki yıllarda bu oranın
hızla düşmesinin temel nedeni Türkiye’nin sabit döviz kuru rejiminden müdahaleli
dalgalı döviz kuru rejimine geçmiş olmasıdır. Bu rejimde Türkiye’nin kura
müdahalesi sürekli olarak TL’nin değerini düşük tutmak ve bu yolla ihracatı
desteklemek yönünde olmuştur. Öyle olunca da GSYH’nın dolar karşılığı sürekli
düşüş içine girmiştir. 2001 ve 2002 yıllarında oran dip yapmış görünüyor. Bunun
nedeni 2001 krizi ve TL’nin değer kaybıdır. Sonraki yıllarda TL’nin de değer
kazanmasına bağlı olarak oran yukarı gitmiş ve yüzde 20’nin üzerine
yerleşmiştir. Bu gelişmede Türkiye’de uygulanan sistemin katkısı kadar ABD
büyümesindeki düşüşün de etkisi olmuştur. 2009 yılında küresel krizin Türkiye
açısından yarattığı olumsuz etkiyi bir yana bırakıp da bakarsak Türkiye’nin son
6 yılda yüzde 20 – 21 oranı arasında takılı kaldığını görebiliriz. Bu görünüm, bu
aşamada henüz Türkiye’nin orta gelir tuzağına düştüğünün bir kanıtı olmasa da
bu tuzağa düşmeye yakın olduğunun göstergesidir.
Aşağıdaki tablo orta gelir tuzağı
açısından ikinci tanımı esas alarak Dünya Bankası sınıflandırmasına göre
düzenlenmiştir (Kaynak: Jesus Felipe, Tracking the Middle Income Trap, Asian Development
Bank, No: 306, sayfa 16, March, 2012.)
Ekonomi
|
2010 KBGSYH (SGP
ile)
|
Alt orta gelirli
olarak geçen yıl sayısı
|
Üst orta gelirli
olarak geçen yıl sayısı
|
Çin
|
8.019
|
17
|
2
|
Tayland
|
9.143
|
28
|
7
|
Bulgaristan
|
8.497
|
53
|
5
|
Macaristan
|
9.000
|
51
|
10
|
Polonya
|
10.731
|
50
|
11
|
Türkiye
|
8.123
|
51
|
6
|
Meksika
|
7.763
|
53
|
8
|
Bu tablodaki ekonomiler bugünkü
görünümleriyle orta gelir tuzağında kabul edilmiyorlar. Bu ekonomilerden Çin ve
Tayland dışındakiler 50 yıldan fazla alt orta gelir grubunda yer alsa da
buradan çıkıp üst orta gelire grubuna geçmeyi başarmış bulunuyor. Ne var ki bu
ekonomilerin hepsi oldukça uzun süre alt orta gelir grubunda takılıp kaldıkları
için o dönemde orta gelir tuzağında kabul edilmeleri mümkünüdür. Şimdi de üst
orta gelir grubunda uzun süre kalırlar ve yüksek gelir grubuna geçemezlerse
yeniden orta gelir tuzağına düşmeleri söz konusu olabilir.
Orta gelir tuzağına düşmemek için ne yapmak gerekir?
Yukarıda orta gelir tuzağına düşen
ekonomilerde neler olduğunu kısaca anlatmıştım. Bunları bir kez daha sayalım: (1)
Tasarruflar ve dolayısıyla yatırımlar düşük düzeyde kalır. (2) İmalat
sanayisinde gelişme yavaş yürür. (3) Sanayide çeşitlenme ortaya çıkmaz. (4)
Emek piyasasında koşullar zayıf kalır.
Demek ki bu tuzağa düşmemek için
bunları tersine çevirmek gerekiyor.
(1) Tasarruf oranını artırmak ve
bu yolla yatırımlara iç finansman sağlamak orta gelir tuzağına düşmemenin ya da
düşülmesi bu tuzaktan kurtulmanın en önemli gereklerinden birisini oluşturuyor.
Oysa Türkiye’de tasarruflarla yatırımlar arasındaki fark giderek açılıyor.
(2) İmalat sanayisinin gelişimini hızlandırmak gerekir.
McKinsy’in araştırmasının (Manufacturing
the Future: The Next Era of Global Growth and Innovation, McKinsey, 2012.)
sonuçları bu açıdan çok çarpıcıdır. Türkiye, dünyada yaratılan imalat sanayisi
katma değerindeki pay açısından 1990 yılında 13’üncü sırada, 2000’lerde 15’nci
sırada yer alırken 2010’da liste dışına çıkmış bulunuyor. Beklenenin tam
tersine bir gelişme. Yani Türkiye en hızlı büyüdüğü on yılda, ondan önceki
yirmi yılda olduğu kadar bir imalat sanayisi katma değer payı yaratamamış. Bu
durum Türkiye açısından orta gelir tuzağına düşmenin tehlike çanı demektir.
(3) Sanayide çeşitlenme açısından Türkiye’nin durumu iyi
görünüyor. Her ne kadar imalat sanayisinde dünya çapında bir yer edinememiş
olsa da sanayisini son elli yılda oldukça çeşitlendirmiş, bir kaç mala dayalı
üretimle sınırlı kalmamıştır.
(4) Emek piyasasında koşulların değerlendirilmesini
yaptığımızda Türkiye’nin burada birçok iyileştirme yapmasının zorunlu olduğunu
söylememiz mümkündür. Bu piyasadaki temel konu piyasa koşullarının esnek hale
getirilmesidir. Bu düzenlemenin önünde oldukça güçlü bir direnç vardır ve bu
direncin kırılması kolay değildir.
Özetle söylememiz gerekirse Türkiye’nin orta gelir tuzağına
düşmemek için alması gereken birçok önlem vardır. Türkiye 2010 – 2020 arasındaki
on yılı 2000 – 2010 arasındaki on yıldan farklı olarak yapısal önlemlere hız
vererek geçirmek zorundadır. Bireysel emeklilik sisteminin harekete geçirilmiş
ve devletçe desteklenmiş olması tasarrufları artırmak için önemli bir hamledir
ama yeterli değildir. İmalat sanayisinin gelişimini hızlandırmak, katma değeri
artırmak için girişilen yeni teşvik modeli iyi niyetli bir girişim olmakla
birlikte çok daha fazlasına ihtiyaç vardır. Sanayide çeşitlenmeyi
gerçekleştirebilmek için her şeyden önce üzerinde çok konuşulan ama bir türlü
gerçekleştirilemeyen sanayi envanteri çalışmasının tamamlanması gereklidir.
Emek piyasasında gerekli esnekliği sağlamadan önce kayıt dışılık başta olmak
üzere altyapı sorunlarını öncelikle çözmek gereklidir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202692 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.