Likidite Tuzağı
Ekonomi nasıl canlanır? Tasarruf artarsa mı yoksa tüketim artarsa
mı?
Bana sorarsanız ekonomi biliminin
en can alıcı sorularından birisi budur. Çoğu kişi bu soruyu tasarruflar artarsa
canlanır diye yanıtlar. İktisatçıların çoğunluğu ise herkesin aynı anda
tasarrufa kalkmasını tasarruf paradoksu diye adlandırır. Bu durumda tüketimin
hızla düşeceğini, tüketimin düştüğü yerde üretimin de düşeceğini dolayısıyla
yatırımın düşeceğini, yatırımın düştüğü yerde yeni üretim imkanlarının oluşmayacağını
ve ekonominin büyümeyeceğini anlatırlar.
İktisatçıların analizi doğrudur. Tasarruflar,
yatırımların, tüketim ise üretimin kaynağını oluşturur. Yani tasarruf olmazsa
yatırım olmaz, tüketim yoksa üretim de yapılmaz. Kimse satamayacağı bir malı
üretmeye girişmez. Demek ki tasarruf da tüketim de aynı anda var olmalı ki
tüketim talebi üretimi, tasarruf arzı ise yatırımları desteklesin.
Likidite tuzağı nedir?
Likidite tuzağı para arzındaki
artışların faizleri daha fazla düşüremeyeceği bir aşamayı ifade eder. Bu
aşamaya gelindiğinde ekonomiye enjekte edilen likidite atıl birikim biçiminde
elde tutulmaya başlanır ve dolayısıyla para arzındaki artış ekonomiyi
canlandırmaya yaramaz.
İnsanlar üç nedenle elde para talep
ederler: (1) Günlük ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla, (2) Gelecekteki sağlık
vb sorunlarını karşılamak yani bir çeşit sigorta amacıyla, (3) Spekülasyon
amacıyla (yani faiz ya da temettü gibi gelirler elde etmek üzere.) Spekülatif
para talebi faiz oranıyla ters yönlü ilişkilidir. Keynes bu ters ilişkiyi
tahvil fiyatlarından yola çıkarak açıklıyor: Tahvil fiyatı arttığında faiz
oranı fiilen düşmüş olur.
Tahvil fiyatı artarken faiz niçin düşer?
Keynes’in spekülatif para
tutma eğilimini açıklarken kullandığı tahvil fiyatı ile faiz arasındaki
ilişkiyi bir örnekle açıklayalım. Diyelim ki 100 TL değerindeki tahvili 95
TL’ye aldınız. Bu durumda o tahvilin faizi ((100 – 95) / 95 =) % 5,3 olur.
Tahvilin değerinin 97 TL’ye yükseldiğini düşünelim. Bu durumda tahvilin faizi
((100 – 97) / 95=) % 3,2'ye düşmüş olur. Yani tahvil değer kazandıkça faiz
düşer.
Tahvil fiyatının yüksek buna
karşılık faizin düşük olduğu noktada para tutma eğilimi artar. Faizler en düşük
düzeye indiğinde insanlar faiz oranının tekrar yükseleceği ve tahvil
fiyatlarının düşeceği beklentisine girer ve spekülatif para talebi olarak
ayırdıkları varlıklarını fiyatı düşecek tahvilleri almak için likit olarak elde
tutarlar.
Günümüzde likidite tuzağının görünümü
Keynesyen likidite tuzağı ortaya
atıldığında doların altın karşılığı bulunuyordu. Dolayısıyla insanların düşük
faiz ortamlarında ellerine geçen parayı tıpkı altın gibi elde tutmaları ve
tahvil fiyatlarının düşmesini (yani tahvil faizlerinin yükselişe geçmesini)
beklemeleri doğaldı.
Günümüzde artık hiçbir paranın bu
tür altın karşılığı olmadığı dikkate alınırsa likidite tuzağının farklı bir
yere oturmuş olduğu ortaya çıkıyor. Başlıca iki farklı görünümden söz etmemiz
mümkündür: (1) Likidite tuzağına girildiği aşamada para arzının ya da para bazının
genişletilmesine ve faizin en düşük düzeye inmesine karşın insanlar ellerine
geçen parayı mümkün olduğunca az harcayıp kalanı tasarruf ederek geleceği
beklemeye başlıyorlar. Böyle bir ortamda bankalarda mevduat artsa bile bunlara
yönelik kredi talebinde artış olmuyor. Çünkü tüketimin kısıldığı bir yerde yeni
yatırımlar yaparak üretim kapasitesini artıracak eylemlere girilmesi anlamlı
görünmüyor. Hiç kuşkusuz bu eğilimin tıpkı elektronik eşyada olduğu gibi yeni
teknolojilere yönelik alanlarda bazı istisnaları da olabiliyor. (2) Faizlerin
çok düşük olduğu ekonomilerde ortaya çıkan parasal genişlemeden yararlananlar
ellerine geçen parayı daha yüksek faiz getirisi veren ekonomilere yolluyorlar. Bu
olgu, günümüzde sermaye hareketlerinin serbestliğinin Keynes dönemine göre çok
daha fazla olmasının yarattığı bir başka farklılık olarak karşımıza çıkıyor. Bu
durumda ABD ya da Avrupa’da piyasaya sürülen likiditeyi ellerine geçirenler bu
paraları faiz oranının yüksek olduğu ekonomilere yatırarak daha yüksek getiri
elde etmeyi planlıyorlar. Bu durumda piyasaya sürülen likiditenin yerel
ekonomiye katkısından çok başka ekonomileri canlandırmaya yararı ya da oralarda
yerli paranın değerlenmesine yol açarak o ekonomilere zararı söz konusu olabiliyor.
Likidite tuzağı örnekleri
Likidite tuzağının yakın tarihteki
ilk büyük yansıması Japonya’da yaşandı. Japon Merkez Bankası 1990’larda
durgunluğa giren ekonomiyi canlandırmak için “niceliksel gevşeme yöntemine”
başvurdu. Faizler sıfıra yakındı. Aynen Keynes’in dediği gibi likidite tuzağı
ortaya çıktı ve Japon halkı eline geçen parayı harcamamayı tercih etti. Bu
tercih yaklaşık 20 yıldır devam ediyor. Ekonomide faizler sıfır dolayında,
Japonya yüzde 7 – 8 oranında bütçe açığı veriyor, Japon Merkez Bankası
“niceliksel gevşemenin” en üst düzeyini deniyor ama Japon halkı eline geçen
parayı harcamayarak tasarruf etmeye devam ediyor.
Niceliksel gevşeme yöntemi nedir?
Bu yöntem ile merkez
bankaları, bankaların ve diğer kurumların ellerinde bulunan finansal varlıkları
(tahvil, bono, varlığa dayalı menkul kıymet vb) satın alarak karşılığında bu
bankalara ve kurumlara para verirler. Böylece ekonomiye karşılığı ve limiti
teorik olarak belirli bir miktar yeni para enjekte edilmiş olur. Bunun para
basmaktan farkı bir sınırının ve tahvil, bono gibi bir karşılığının olmasıdır.
Likidite tuzağının ikinci
yansımasını 2008’de başlayan küresel krizle yaşamaya başladık. ABD Merkez
Bankası (Fed) ve Avrupa Merkez Bankası (AMB) niceliksel gevşeme yöntemini en
üst düzeyde denemesine karşılık ekonomilerde beklendiği gibi bir canlanma
ortaya çıkmıyor.
Paul Krugman’ın vurguladığı gibi
2008 yılından başlayarak ABD’de Fed para bazını 3 katından fazla artırmış
olmasına karşın bu artışın ekonomik canlanmaya katkısı oldukça düşük kalmış
bulunuyor. Benzer bir durum AMB’nin para bazını artırmasına karşın ekonomik
canlanmaya girememiş olan Euro bölgesi üyesi ülkeler için de geçerli. Bu da
bize gerek ABD gerekse Avrupa’nın tıpkı Japonya’da olduğu gibi sıfır
dolayındaki faiz oranları nedeniyle likidite tuzağına düşmüş olduklarını
gösteriyor.
2013 yılı tasarruf yılı
ING Grubunun 14 Avrupa ülkesinde
14 bin kişinin katılımıyla gerçekleştirdiği 2013 Finansal Kararlar Anketi, 2013
yılında tasarruf etme eğiliminin en gözde tercih olduğunu ortaya koyuyor.
Ankette en çok tercih edilen seçimler “daha fazla tasarruf” ve “daha kontrollü
para harcama.”
Faizlerin sıfır dolayında olduğu hatta
negatif reel faizin konu olmaya başladığı birçok ülkede bu ortamda
tasarrufların daha fazla artırılması yönünde eğilim belirmesini likidite tuzağı
olgusu dışında açıklamak pek kolay değil. O nedenle
başta Avrupa olmak üzere gelişmiş dünyanın işi 2013 yılında 2012 yılına göre
daha rahat görünmüyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202677 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.