Yeni Merkantilizm
Merkez bankalarındaki rezervler ülke
ekonomisinde işlerin iyiye gitmemesi halinde kullanılmak üzere tutulur. Bu
rezervler, o ülkeye doğrudan ya da dolaylı olarak yatırım yapanlar açısından
bir güvence oluşturur. Merkez bankaları bu amaçla iki tür rezerv tutar: Döviz
ve altın.
ABD Merkez Bankası (Fed), Avrupa
Merkez Bankaları (Bundesbank gibi), İngiltere Merkez Bankası (BOE) gibi merkez bankaları, kendi paraları rezerv para (yani
herkesçe kabul edilen para) niteliğinde olduğu için pek döviz rezervi tutmaz, asıl
olarak altın rezervi tutarlar. Bu bankaların altın rezervi tutmasının temel
nedeni de eskiden kağıt paranın karşılığının altın olmasından kaynaklanır. Bu
bankalar o dönemde bastıkları kağıt paranın karşılığında altın bulundurmak
zorunda oldukları için altın rezervi edinmişler, zaman içinde paranın altın
karşılığı kalkınca bu altınlar rezerv olarak kasalarında kalmıştır.
Gelişme yolundaki ülkelerin
merkez bankalarındaki rezervlerin ağırlığı dövizdedir. Çünkü bu ülkelerin kendi
paraları rezerv para niteliğinde değildir. Bunların çoğu kağıt para basımı
işine kağıt paranın altın karşılığı kalktıktan sonra girdiklerinden kasalarında
gelişmiş ülke merkez bankaları kadar fazla altın rezervi yoktur.
Gelişme yolundaki ekonomilerin tuttuğu
döviz rezervleri üzerine yapılan tartışmalarda başlıca iki nokta söz konusu: (1)
Bu ülkelerin yabancı sermayeyi çekmek için bir çeşit güvence karşılığı olarak
bulundurdukları bu rezervlerin miktarının her geçen gün yükseldiğine dikkat
çekiliyor. (2) Bu ülkeler arasında “kim daha çok rezerv tutarsa o daha çok
yabancı sermaye çeker” biçiminde merkantilist bir yarışın ortaya çıktığı öne
sürülüyor.
Merkantilizm, Avrupa’da 15 ile
18. yüzyıl arasında, yani kapitalizmin hemen öncesinde uygulanan ekonomik
sistemin adıydı. Merkantilist felsefenin ardında yatan yaklaşımların başında
değerli madenlere sahip olmanın zenginlik sağlayacağı inancı geliyordu. 15.
yüzyılda kâğıt para yoktu. Madeni para altın, gümüş gibi değerli madenlerden
üretiliyor ve reel değeriyle işlem görüyordu. Altın, gümüş rezervleri sınırlı
olduğu için, kıtlık bu metallere doğrudan doğruya bir değer veriyordu. Herkes
tarafından değişim aracı olarak kabul edilmesi bunlardan metal para yapılmasını
olanaklı kılıyordu. Bu dönemde sömürgelerden elde edilen altın ve gümüş ülkenin
zenginliğinin artmasına katkıda bulunuyordu. Merkantilist yaklaşıma göre
ithalat, ülkeden metal para, bir başka deyişle altın ya da gümüş çıkışına,
dolayısıyla ülkenin fakirleşmesine yol açıyor, oysa ihracat bunun tam tersine
ülkeye değerli metal girişine yol açarak zenginliğin artmasını sağlıyordu.
Dolayısıyla ihracatın ithalattan fazla olması gerekiyordu. Bu genel yaklaşım
Avrupa devletlerini dış ticarete ve oradan giderek bütün ekonomik hayata aktif
karışımda bulunmaya yöneltmişti. Dış ticaretteki korumacılık yüksek gümrük
duvarlarıyla ithalatın kısıtlanmasının yanında çeşitli teşviklerle ihracatın
özendirilmesine ve dolayısıyla dışticaret fazlası elde edilmesi yaklaşımına
dayanıyordu.
Günümüzde ekonomilerin
uluslararası döviz rezervi biriktirmesini bir noktaya kadar olası sıkıntılara
karşılık tampon oluşturmak biçiminde kabul etsek bile o noktadan sonrasını
merkantilist geleneğin günümüze farklı biçimde yansıması olarak düşünmek
gerekiyor.
2012 yılsonu itibariyle 34 yeni
yükselen pazar ekonomisinin merkez bankalarının bulundurduğu uluslararası döviz
ve altın rezervlerinin toplamı yaklaşık 7,5 trilyon dolar. Bunlar arasında
rekor Çin’e ait. Çin’in uluslararası döviz rezervi 3,3 trilyon dolar (2006
sonunda 1 trilyon dolardı.) Onu 636 milyar dolarlık rezervle Suudi Arabistan
izliyor. Rusya, 528 milyar dolarla üçüncü, Tayvan, 398 milyar dolarla dördüncü,
Brezilya 380 milyar dolarla beşinci sırada yer alıyor.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın
(TCMB) altın ve döviz rezervlerinin toplamı yaklaşık olarak 120,6 milyar dolar.
Bunun 102,2 milyar dolarlık bölümü döviz, 18,4 milyar dolarlık bölümü de altından
oluşuyor. 2006 sonunda TCMB’nin döviz ve altın rezervi yaklaşık olarak 70
milyar dolardı. Demek ki 6 yılda TCMB’nin toplam rezervi 50 milyar dolar dolayında
artış göstermiş. Son bir yıla baktığımızda döviz rezervlerindeki artışın 21
milyar doların üzerinde olduğunu görüyoruz. Bu artışların önemli bölümü
bankaların TCMB’ye yatırmakla yükümlü olduğu zorunlu karşılıkların rezerv
opsiyon mekanizması uygulamasını da içerecek biçimde dövizle yapılmasına olanak
sağlayan uygulamadan kaynaklanıyor. Yani bankalar kendi ellerindeki döviz ve
altın rezervini zorunlu karşılık olarak TCMB’ye vermiş durumdalar. Bir başka
ifadeyle bu uygulama TCMB’nin rezervlerini artırmış ama bankaların rezervlerini
düşürmüş oluyor. Yatırımcılar resmi rezervlere baktığı için de bu değişim
olumlu bir gelişme olduğu algılaması yaratıyor.
Bu rezervlerin bir bölümü ülkenin
kasalarında, bir bölümü yabancı devlet hazinelerinin çıkardığı kağıtlarda, bir
bölümü de yabancı devletlerin merkez bankalarında tutuluyor. Rezervlerin büyük
bölümünün ABD Hazine tahvillerine yatırıldığı göz önünde tutulursa ABD’nin yüksek
cari açığının nasıl finanse edildiği de kendiliğinden yanıtlanmış oluyor.
Merkantilizmin geçerli olduğu
çağlarda elde tutulan değerli madenler, gerçek bir değeri temsil ediyor, altın
ya da gümüş sikke haline dönüştürüldüğünde doğrudan para haline gelebiliyordu.
Oysa günümüzdeki şekliyle merkantilizme kaynaklık eden değerler büyük çoğunlukla
ABD veya Avrupa ekonomisinin itibarına dayalı kağıtlardan oluşuyor. Sonuçta ABD
ve Avrupa’dan kaynak çekmeye çalışan ekonomiler, elde ettikleri dövizlerin
önemli bir bölümünü, rezerv tutmak amacıyla, bu ekonomilerin kağıtlarına
yatırarak onları finanse ediyorlar.
(Bu yazı Radikal Gazetesinde 11
Ocak 2007’de yayınlanmış aynı adlı yazımın genişletilip güncelleştirilerek yeniden
yazılmış şeklidir.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202672 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.