TCMB'nin 2013 Yılı Para Politikası
Para politikası öne çıkıyor
Sermaye hareketlerinin eskiye
göre çok daha fazla ve esnek bir biçimde serbest kalmasıyla doruk noktasına
çıkan küreselleşme büyük bir sistem değişimi yarattı. Bu değişime teorik altyapı
da sistem altyapısı da uygun olmadığı için ortaya çıkan boşluğu doldurabilmek
için hızlı ve etkin politika uygulamalarına ihtiyaç duyuldu. Benzer bir durum
1929 Büyük Depresyonu ile de oluşmuş, o dönemde de benzer boşluklar çıkmıştı
ortaya. O dönemdeki boşlukları Maliye ya da Hazine Bakanlıklarının önderliğinde
uygulanan Keynesyen genişletici maliye politikası uygulamaları doldurmuştu.
Küresel krizin yarattığı değişimde ortaya çıkan boşluğu ise merkez bankaları ve
onların uyguladığı yeni para politikası yaklaşımları kapatıyor. Özetle diyebiliriz
ki 20. yüzyıldaki krizlerin çözümünde anahtar rol maliye politikasındaydı, 21.
yüzyılın krizlerinin çözümünde anahtar rol para politikasında bulunuyor.
Para politikası ayrıntılarda çeşitleniyor
Geçmişte faiz, karşılıklar ve APİ
araçlarının klasik ve fazla esnek olmayan uygulamaları ile biçimlenen para
politikası son birkaç yılda bu uygulamaların çeşitlendirilmesine dayanan gelişmelere
sahne oldu. Bunların çoğu aslında bilinen politikaların farklı uygulama
biçimleri. Örneğin Fed’in ve AMB’nin yürüttüğü geniş çaplı tahvil alım
programlarını, APİ uygulamasının genişletilmiş bir çeşidi olarak sınıflandırmak
doğru olur. Ya da TCMB’nin uyguladığı rezerv opsiyon katsayısının, zorunlu
karşılıklar uygulamasının değişik bir uygulama biçimi olduğunu söylemek yanlış
olmaz.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
(TCMB) para politikasını bir süre enflasyon hedeflemesine dayalı olarak fiyat
istikrarı odaklı uyguladıktan sonra fiyat istikrarının yanına finansal
istikrarı da ekledi. Böylece iki farklı hedefe aynı anda yönelmiş oldu. Bunları
bu blogda daha önce yayınlanmış olan Güncellenmiş Para Politikası Uygulamaları
başlıklı yazımda ele almıştım (http://www.mahfiegilmez.com/2012/09/guncel-para-politikas.html.)
TCMB’nin 2013 yılı para politikası
TCMB, 2013 yılında fiyat
istikrarı ile birlikte finansal istikrarı da hedefleyeceğini açıklıyor. Buna
göre 2013 yılı para ve kur politikasının amaçları fiyat istikrarı ve finansal
istikrarı sağlamak olacak ve bu amaçlara ulaşmak için kullanacağı araçlar da
yapısal araçlar ve konjonktürel araçlar olacak.
Fiyat istikrarı amacının,
enflasyonu önlemek, fiyat artışlarının belli bir düzeyden yukarıya gitmemesini
sağlamaya çalışmak olduğunu söylemek mümkün. TCMB, bunu sağlamak için enflasyon
hedeflemesi uygulamasına başvuruyor. Burada bir nokta ve bu hedeften sapma
aralıklarını belirliyor ve para politikasını bu hedefi yakalamaya yönlendirerek
uyguluyor. 2013 yılı için nokta hedef % 5 olarak belirlenmiş durumda.
Finansal istikrarı sağlama
amacının, finansal kesimin işleyişine ilişkin makro risklerin giderilmeye
çalışılması olduğunu söyleyebiliriz. Türkiye açısından finansal riskler son
yılarda parasal akımların ülkemize yönelmesiyle ortaya çıkıyor. ABD ve
Avrupa’nın uyguladığı parasal genişlemenin yarattığı likidite fazlası dünyada
faizlerin yüksek olduğu ekonomilere akıyor. Türkiye, yabancı fonlar açısından
reel faizin en yüksek olduğu ekonomilerden birisi. O nedenle Türkiye’ye
ihtiyacın oldukça üzerinde yabancı kaynak girişi oluyor. Bunun sonucunda döviz
kurunda yaşanan dalgalanmalara ek olarak kredilerin de hızla artması ve finans
kesiminde risklerin yükselmesi olgusu ortaya çıkıyor. TCMB, finansal istikrarı
yakalamaya uğraşırken de bu dalgalanmaları önleyecek araçlar kullanmaya
çalışıyor. TCMB’nin son dönemde uyguladığı TL zorunlu karşılıkların belirli
bölümünün isteğe bağlı olarak döviz ve altınla ödenebilmesi yaklaşımı bu hedefe
yönelik bir yaklaşım. Bu yolla TCMB, bankaların elindeki dövizin bir bölümünü
alarak TL’nin daha fazla değerlenmesinin önünü kapatmaya çalışıyor.
TCMB’nin para politikasının fiyat istikrarına ve finansal istikrara
farklı etkileri
Aşağıdaki tabloda TCMB’nin fiyat
istikrarını ve finansal istikrarı sağlamak amacıyla uyguladığı para ve kur
politikası araçları ve bu araçları fiyat istikrarı ve finansal istikrar
üzerindeki olası etkileri yer alıyor. Bu gösterimde + sayısının yüksekliği
uygulanan politika aracının o alanda daha fazla etkili olduğuna işaret
etmektedir (Tablo bana aittir ve dolayısıyla + işaretleri benim gözlemlerime
dayanıyor.)
Para ve kur politikasının araçları Politika araçlarının olası etkileri
Fiyat istikrarı
|
Finansal istikrar
|
|
Faiz politikası
|
||
Politika faizi
|
++
|
+
|
TCMB’nin gecelik borç verme faizi
|
++
|
++
|
TCMB’nin gecelik borç alma faizi
|
+
|
+
|
Zorunlu karşılıklar
|
||
Normal karşılıklar
|
++
|
+
|
Rezerv opsiyon katsayısı uygulaması
|
++
|
++
|
Kaldıraca dayalı zorunlu karşılıklar
|
+
|
+++
|
Açık piyasa işlemleri (APİ)
uygulaması
|
++
|
++
|
Yeni düzenleme: Kaldıraca dayalı zorunlu karşılık oranları
TCMB’nin 2013 yılı son
çeyreğinden başlayarak uygulamaya koyacağını açıkladığı yeni araç kaldıraca
dayalı zorunlu karşılık oranları uygulamasıdır. Küresel kriz, o zamana kadar
yapılan Basel I ve Basel II düzenlemelerinin bankaların sermaye yapılarını yeterince
güçlendirmediğini ortaya koyunca üçüncü düzenleme yapıldı. TCMB, Basel III
düzenlemesiyle yürürlüğe girecek olan uygulamalardan birisi olan kaldıraca
dayalı zorunlu karşılık oranını yaşama geçiriyor. Kaldıraç oranı şöyle hesaplanacak:
Kaldıraç Oranı = Anasermaye / (Pasif Toplamı +
Bilanço Dışı Kalemler)
Bu denklemin amacı anasermayenin borç
ve borç benzeri yükümlülükler karşısındaki ağırlığını ölçmektir. Türkiye’de
bankacılık kesiminde ortalama kaldıraç oranı yıllar itibariyle yüzde 8 ile 7
arasında değişiyor. Yani 8 TL’lik anasermaye ile 100 TL’lik borç ve benzeri
yükümlülük taşınıyor. Türkiye’de son verilere göre kaldıraç oranı en düşük olan
banka yüzde 3 orana sahip, yani 3 TL anasermaye ile 100 TL’lik borç ve benzeri
yükümlülük taşıyor.
2013 yılının son çeyreğinde
ortalama kaldıraç oranı yüzde 3 ile 3,5 arasında kalan bankalara 2014 yılından
başlayarak 1 ile 2 puan aralığında ek zorunlu karşılık yükümlülüğü getirilecek.
İzleyen yıllarda bu oranlar arttırılarak yüzde 5’e kadar çıkarılacak ve o
düzeyde korunacak. Böylece ek zorunlu karşılık vermekten kurtulmak isteyen
bankaların kaldıraç oranını daha makul düzeylere çekmeleri sağlanacak. Bankalar
kaldıraç oranlarını şu üç yoldan birisini izleyerek düzeltebilirler: (1)
Anasermayelerini güçlendirmeye gidebilirler. (2) Borç ve benzeri yükümlülüklerini
azaltmaya çalışabilirler. (3) Bir yandan anasermayelerini güçlendirirken bir
yandan da borç ve benzeri yükümlülüklerini azaltmayı hedefleyebilirler.
Para politikası niçin tek başına kaldı?
Bunun iki nedeni var: (1) Maliye
politikasını uygulamak yasa değişikliği gibi uzun sayılabilecek süreçler gerektiriyor
ve istikrarsızlıklara anında yanıt veremiyor. Oysa para politikası çok daha
basit süreçlerden geçerek hızla yürürlüğe konulabiliyor. (2) Maliye politikasını
hükümet ve onun yönetimindeki birimler uyguladığı için maliye politikası
uygulamalarında fatura doğrudan siyasetçiye çıkıyor. Oysa para politikasını
bağımsız merkez bankaları uyguladığı için siyasetçi sıkıştığı noktada
vatandaşla birlik olup merkez bankasını eleştirebiliyor. Bu da siyasetçiye
sorumluluktan kurtulma olanağı veriyor.
Merkez bankaları bağımsızlıklarını koruyabilecekler mi?
Para politikasının, ekonomi
politikası uygulamasının temel aracı haline gelmesine merkez bankaları hiç
karşı çıkmadılar, hatta bu işe gönüllü olarak girdiler. Merkez bankaları
eskiden yalnızca fiyat istikrarından sorumluyken şimdilerde bütün ekonomik
konulardan sorumlu hale geldiler. Bu gelişme merkez bankalarını bir yandan
eskiye göre çok daha önemli bir konuma yükseltirken bir yandan da ateşin içine
itti. Bundan böyle ekonomi politikasında işler iyi gitmediğinde fatura merkez bankalarına
kesilecek, hükümetler de fatura kesilen taraf olmaktan çıkarak fatura kesen
taraf haline gelecekler. Eskiden merkez bankası yalnızca fiyat istikrarından
sorumluyken hükümetler para politikasını veri olarak kabul ediyor ve ona göre
diğer istikrar önlemlerini alıyorlardı. Tek konuda sorumluluk taşıyan merkez
banklarının bağımsız kalabilmesi daha kolaydı. Şimdi artık hükümetler, merkez
bankalarına bütün ekonomik istikrarı sipariş verebilecek durumdalar. Bu
gelişmenin merkez bankalarının bağımsızlığı üzerinde ileride olumsuz etki
yaratacağını düşünüyorum.
Notlar:
Basel bankacılık denetim
düzenlemeleri Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) tarafından yürütülen ve ülkelerin
merkez bankaları ve bankaların denetiminden sorumlu organlarının katılımıyla
yapılan toplantılar sonucunda ulaşılan kararları içermektedir. BIS’in merkezi
İsviçre’nin Basel kentinde olduğu için kararlar Basel I, Basel II ve Basel III adıyla
anılmaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202680 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.