Tüketime Övgü
Tüketim insanın doğasından gelir
İnsanın ortaya
çıkışından bu yana yaşadığı toplumsal değişimin aşamalarını izlemek için birkaç
dönem arasında ayırım yapmak gerekiyor. İlki insanın yaklaşık on binlerce yıl
doğaya hiçbir katkıda bulunmaksızın onu kullanarak ve tüketerek yalnızca bir
tüketici olarak yaşadığı dönem. Bu dönem, insanın hayvanları ehlileştirerek ve
bitkileri evcilleştirerek yarattığı tarım devrimiyle yani insanın salt tüketici
olmaktan çıkıp aynı zamanda üretici de olmasıyla yaklaşık on bin yıl önce sona
erdi. Yaklaşık iki yüzyıl önce ortaya çıkan sanayi devrimi, üreticiliğin boyut
değiştirmesinden başka bir şey değil aslında. Belki bir devrim olarak kabul
edilebilecek kadar önemli bir sıçrama, ama asla insanın tüketicilikten
üreticiliğe geçişini temsil eden tarım devrimi kadar büyük bir dönüşümü temsil
etmiyor. Sanayi devriminden iki yüz yıl kadar sonra ortaya çıkan bilginin
yayılmasına yol açan bilişim devrimi ise oldukça farklı bir gelişim. Bu aşamada
üretim kalıpları önemli ölçüde değişime uğruyor.
İnsanın doğasına yabancılaşması ilk kez tarım
devrimiyle, yani tüketicilikten tüketici – üretici aşamaya geçmesiyle oldu.
Salt tüketicilikten üretici tüketiciliğe
İnsanın bütün
öteki canlılardan farklı olarak tüketicilikten aynı zamanda üreticiliğe de
geçmesiyle sonuçlanan bu dönüşüm 'yabancılaşma' kavramının da ilk örneği.
Marksist analiz bu kavramı insanın neyi ürettiğini bilmeden üretim yapmasına
yol açan sanayi devrimi için kullanmış olsa da asıl yabancılaşmanın, insanın
doğasına yabancılaşması anlamına gelen tüketicilikten üreticiliğe geçmesiyle
ortaya çıktığını düşünüyorum. İnsandan başka hiçbir canlı böyle bir
yabancılaşmayı yaşamamıştır.
Yukarıda ortaya koymaya çalıştığım dönemler ve
onları sona erdiren devrimlerden hareket eder ve bu değişimi iki temel görünüme
indirgersek insanın izlediği gelişimi iki aşamada özetleyebiliriz: 1. İnsanın
yalnızca tüketici olduğu dönem, 2. Hem tüketici hem üretici olduğu dönem. Bu
ikinci aşamayı da kendi içinde üçe ayırabiliriz: (a) Tüketiciliğin ağır bastığı
tarımsal devrim sonrası, (b) Üreticiliğin ağır bastığı sanayi devrimi sonrası,
(c) Tüketiciliğin ağır bastığı bilgi teknolojisi dönemi. Bir sonraki aşamanın
yine yalnızca tüketicilik aşaması olup olmayacağını bilmiyoruz. Bu, henüz
bilimkurgunun konusunu oluşturuyor. İnsanın bir sonraki aşamada yalnızca
tüketici olmaya dönüp dönmeyeceği büyük ölçüde çevreyle olan ilişkilerimize ve
iklimlerin gelişimine bağlı olarak ortaya çıkacak.
Tüketiciliğin yeniden ön
plana çıkmaya başlaması
Batı dünyasında
kapitalizmin geldiği aşamada insanlar artık üretici olmaktan daha çok tüketici
olmaya özeniyorlar. Bu, yalnızca tüketici olmak anlamına gelmiyor henüz. Ama
tüketimin, üretime karşı ağırlık kazanması anlamına geliyor. Üretim, yaşamın
kaybı, tüketim ise kazancı gibi görülüyor. Tüketiciliğin ağır basmaya başladığı
günümüz küresel dünyasında bu nedenle hizmet sektörü önem kazanıyor. Aslında
bunda şaşılacak bir şey yok. Çünkü günümüz anlayışında toplumsal gelişmenin tarım
– sanayi - hizmetler çizgisini izlemesi bekleniyor. Hizmet kesiminin ağırlıklı
olduğu bir dünyada ise tüketim öne geçiyor. Bütün gelişmiş ülkelerde buna
benzer bir yol izlendi. Gelişmiş ülkeler artık hizmet kesiminin ve dolayısıyla
tüketimin ağırlıklı olduğu bir aşamaya ulaşmış durumdalar. Buna karşılık
Türkiye gibi gelişme yolundaki ülkeler tarımdan sanayiye geçmeye çabalarken
hizmet sektörünün önceliği aldığı bir konumda buldular kendilerini. Bu, tarımdan
sanayiye değil doğrudan hizmet üretimine geçiş sonucu tüketimin ağırlık
kazandığı bir durumu ifade ediyor.
Gelişmiş
dünyada tüketimin GSYH’ya oranı yüzde 60 ile 70 arasında değişiyor. Gelişme
yolundaki ekonomilerde “gösteriş tüketiminin” yaygınlığı aşağı yukarı aynı
orana ulaşılmasına neden oluyor.
Piyasa mekanizması
Piyasa ilginç bir mekanizmadır. Eğer bir ülkede siyasal
istikrar varsa piyasa, ufak tefek aksamalar olsa da, kendiliğinden çalışır.
Yani bütün çarklar birbiriyle uyumlu olarak doğru yönde döner. Eğer siyasal
istikrarsızlık söz konusuysa ya da siyasal istikrarsızlık bir istikrar halini
almışsa piyasa sürekli bir sorgulama içine girer. O zaman çarklar tersine
dönmeye başlar ve yeniden doğru yönde dönmeye başlaması artık dışarıdan
müdahaleyi gerektirir.
Diyelim ki bir ülkede ekonominin kötüye
gittiğine ilişkin beklentiler artmaya başladı. İlk tepki tüketimin kısılması ve
tasarrufların artırılmasıdır. İnsanlar bugünden tasarruf ederek göremedikleri
geleceği bir ölçüde kurtarmaya çabalarlar. Tüketim, tüketim talebini yapan
açısından harcama buna karşılık mal ya da hizmeti satan açısından gelirdir.
Dolayısıyla tüketimin kısılması birdenbire gelirlerin de azalması sonucunu
getirir. Mal satışı ve dolayısıyla geliri düşen satıcılar iki yönlü bir eyleme
girerler. Bir yandan perakende olarak sattıkları malın toptancıdan talebini
düşürürlerken bir yandan da maliyetlerini kısmaya başlarlar. Maliyet kısmanın
çeşitli yolları arasında işçi çıkarmaktan elektriği tasarruflu kullanmaya kadar
birçok eylem vardır. Bu eylemler de işten çıkarılanlar ve örneğin elektrik
idaresi açısından gelir kaybı getirir. Perakendecinin mal talebini düşürmesi
üreticinin üretimini düşürmesine ve maliyetlerini kısmaya çalışmasına yol açar.
Bu aşamada da işten çıkarmalar, ücret düşürmeler ve başka tasarruf eylemleri ve
dolayısıyla yeni gelir kayıpları devreye girer.
Tüketimin azalması ekonomiyi durdurur
Gelirini kaybeden kişilerin
harcama yapması mümkün değildir. Tüketim kısılır, harcama azalır, gelirler
düşer, üretim azalır, yatırım yapılamaz, işsizlik artar ve tüketim daha da
kısılır ve böylece bütün bu eylemler birbirini daha da olumsuz olarak
etkilemeye devam eder gider.
Piyasanın çarklarının tersine
işlemesi basitçe böyle olur. Bu aşamada genellikle ciddi bir yanlış daha
yapılır ve kamu kesimi eliyle daha fazla kısıntıya gidilir. Bu eylem daha büyük
gelir kayıplarına yol açar ve resesyona girmiş olan ekonomi hızla depresyona
sürüklenir. Depresyonun sonuçları daha da kötüdür. Şirketler batmaya, işten
çıkarmalar kitlesel boyutlara dönmeye başlar. O zaman tüketim iyice kısılır.
Küresel sistem bu çelişkiyi
yaşıyor. İstikrarsızlık insanları gelecek konusunda kaygılandırdığı için daha
fazla tasarruf yapmaya itiyor. Üstelik bu tasarrufların bir bölümü ekonomi
dışına çıkıyor.
Piyasanın çarklarını doğru yönde
çevirebilmek için tüketimin özendirilmesi gerekiyor. Bunun en kestirme yolu
satış vergisi oranlarını düşürmek. Bu yolla ekonominin en önemli kalemi olan
tüketimi yeniden canlandırmak mümkün olabilir. Tüketim artmadan ne gelirleri ne
üretimi ne de yatırımı artırmanın olanağı yok.
Türkiye’de tüketim
Bir ekonominin bir dönemde (üç ay ya da bir yıl olarak
alınıyor) yarattığı üretim veya katma değerler toplamı ya da yaptığı
harcamaların toplamı demek olan gayrısafi yurtiçi hasıla (GSYH) harcamalar yoluyla şu denklemle hesaplanıyor
Y = C + I + G + (X-M)
Bunu herkesin anlayacağı şekilde yazalım:
GSYH = Özel nihai tüketim harcamaları + Özel yatırım
harcamaları + Kamu cari harcamaları ve yatırım harcamaları + (ihracat –
ithalat)
Elimizdeki en son veri olan 2012 yılının üçüncü çeyreğindeki
verileri kullanarak bu denklemde yer alan kalemleri yüzde oranlar olarak
yazalım:
GSYH = 67 + 18,5 + 18 -3,5 = 100
Demek ki Türkiye her yıl yarattığı 100 TL’lik GSYH’sının 67
TL’sini tüketime, 18,5 TL’sini özel kesim yatırımlarına, 18 TL’sini kamu kesimi
tüketim ve yatırımlarına, 3,5 TL’sini net ihracata (yani ithalata) harcıyor.
Aşağıdaki grafik çeyrek dönemler itibariyle 2005 ile 2012’nin
3.çeyreği arasında tüketim oranı (özel nihai tüketim harcamaları / GSYH) ile
büyüme oranı arasındaki ilişkiyi gösteriyor.
Grafiğe
gecikmelerin etkisini gidererek bakabilirsek aradaki paralelliği görmemiz
mümkün olacaktır.
(Bu yazı daha önce gazetelerde çıkmış olan konuyla ilgili bazı yazılarımın derlenmesi, genişletilmesi ve güncellenmesiyle hazırlanmıştır.)
Not: (27.12.2012'de eklendi.) Burada tüketime yaptığım övgü kuşkusuz çevreyi tahribe, kaynakları tüketmeye yönelik vahşi tüketim güdüsünü övmeyi amaçlamıyor. Hızlı nüfus artışının ve zenginleşmenin getirdiği gereksiz, kaynakları ve çevreyi tahrip edici tüketim övgüye layık değildir. Bu hatırlatmayı okurlar yaptı, ben de yazının amacı dışında yorumlanmasının önüne geçmek için bu eklemeyi yapmayı uygun buldum.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202628 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.