Ekonomi Politikasının Evrimi
Ekonomi politikası
Ekonomi politikası bazen bağımsız
bazen bir bütün olarak uygulanmaya çalışılan iki ana alt başlıktan oluşuyor:
(1) Maliye politikası (vergi politikası, kamu harcamaları politikası, borçlanma
politikası, teşvik politikası, destekleme politikası, dışticaret politikası),
(2) Para politikası (faiz politikası, APİ, karşılıklar politikası.)
Ekonomide yaşanan
istikrarsızlığın türüne ve büyüklüğüne göre iki ayrı başlıktaki konulardan bir
kaçı bir pakette toplanıyor ve adına istikrar politikası deniyor.
2000’li yıllar öncesi
1970’lere gelinceye kadar ekonomi
politikasında ağırlık maliye politikasındaydı. Para politikası ancak onun bir
tamamlayıcısı olarak kullanılıyordu. Merkez bankalarının bağımsızlığı
çoğunlukla atanma ve yönetilme bağımsızlığı olarak algılanıyor, araç
bağımsızlığı gündemde bulunmuyordu.
Bu dönemde ekonomi politikası,
maliye ve para politikası ayrımı olmaksızın ekonomik büyümeden enflasyonla
mücadeleye, işsizliğin düşürülmesinden cari açığın denetlenmesine kadar uzanan
bir alanın tamamını kapsayacak biçimde kullanılıyordu. Maliye politikasının tek
başına egemen olduğu alan bütçenin yönetilmesi, para politikasının egemen
olduğu alan ise döviz kuruydu. Onun dışında hangisinin hangi göreve yöneldiği
tam olarak ayrılmış değildi. O dönemde ağırlık maliye politikasında olsa da ekonomik
istikrarın tamamından para politikasıyla birlikte birlikte sorumlu görünüyorlardı.
1970’ler ile 1980’ler merkez
bankaları ve para politikası üzerinde yoğunlaşmayla geçti. 1980’lerden itibaren
maliye ve para politikası arasında ilk kez açık bir amaç farklılığına gidişin
adımları atılmaya başlandı. Önce merkez bankalarının bağımsızlığı
pekiştirilmeye başlandı, sonra da belirli bir amaca ulaşma göreviyle
görevlendirilmeleri gündeme geldi. Verilen görev, fiyat istikrarının
sağlanmasıydı. Bu çerçevenin oturması bir anda olmadı. Aşağı yukarı 2000’lere
kadar bu dönüşümün altyapısı ve düşünce yapısıyla uğraşıldı.
2000’li yıllar
Bazı ülkelerde bu geçişler daha
hızlı, bazılarında daha yavaş gerçekleşti. 2000’li yıllarda para politikasının yalnızca
fiyat istikrarını sağlamakla görevli hale gelişi küresel sistemin büyük
bölümüne egemen oldu. Fiyat istikrarını sağlamak paranın iç değerini olduğu
kadar dış değerini de ilgilendirdiği için bunun yanında bir de örtülü kur
politikası yer aldı. Örtülü kelimesini kullanmamın nedeni kur politikası
izlemenin özellikle Dünya Ticaret Örgütü nezdinde destek bulmamasıdır. Buna
karşın paranın dış değerindeki aşırı dalgalanmaların törpülenmesi gibi masum
bir gerekçenin arkasına sığınılarak dalgalı kurda müdahale yöntemi uygulanarak
izlenen bir kur politikasına kimse ses çıkarmadı.
Yeni gelişmeler
Son yıllarda bu politikaların ve
özellikle de para politikasının alt politikalarının çeşitlendirilmiş biçimleri
karşımıza çıkar oldu. Faiz politikası birden çok faizle çeşitlendirildi,
karşılıklar politikası kendi içinde bölümlere ayrıldı. Bir başka gelişme daha
yaşandı. Para politikasına fiyat istikrarını sağlama görevinin yanı sıra
finansal istikrarı sağlama görevi de yüklenmeye başlandı. Böylece para
politikası üç klasik politika aracını (faiz, APİ ve karşılıklar) iç fiyat
istikrarını, paranın yabancı paralar karşısındaki istikrarını (kur politikası)
ve finansal istikrarı sağlamak için kullanmaya başladı.
Makro ihtiyati düzenlemeler
Küresel krizle birlikte eski bir
yaklaşımın yeniden güncellenmesi sonucu karşımıza bir başka uygulama demeti
olan makro ihtiyati düzenlemeler çıktı. Makro ihtiyati düzenlemeler, finansal
sistemdeki riskleri önlemeye çalışan finansal düzenlemeler olarak
tanımlanabilir. Bu amaca yönelik uygulamaların çoğu bankacılık otoriteleri
(bizdeki BDDK gibi) tarafından belirlenen kurallara göre yürütülüyor. Bunlar
arasında minimum sermaye gereksinimi miktarı, sermaye yeterlilik rasyosu en çok
bilinen düzenlemeler.
Para politikası finansal
istikrarı sağlamak amacıyla kullanıldığında merkez bankalarının yeni görevi
gündeme gelmiş oluyor. Örneğin bankaların kredi hacmi mevduatının üzerinde
gidiyorsa ve bu gidişin bir finansal istikrarsızlığa neden olacağı
düşünülüyorsa merkez bankası para politikasını devreye sokarak kredileri
sınırlamaya yönelebilir. Bunun en kestirme yolu kredilere tavan koymaktır. Bu
yöntem günümüzde kullanılmıyor. Onun yerine dolaylı yöntem olan zorunlu
karşılıkların artırılması yöntemi uygulanıyor. Zorunlu karşılıklar arttırılarak
kredi artışının frenlenmesi yoluna gidiliyor.
Finansal istikrarı sağlamaya
yönelik makro ihtiyati önlemlerin ayrı bir ekonomi politikası başlığı altında
toplanması doğru değil. Bunların sağlanması amacıyla kullanılan araçlar para
politikasının araçları olduğu için bu grubu ekonomi politikası açısından o
çerçevede ele almak daha doğru görünüyor.
Ekonomi politikasının bugünkü görünümü
Bugün
geldiğimiz aşamada ekonomi politikasının alt dallarını şöylece özetleyebiliriz
Maliye politikası
|
Para Politikası
|
Vergi politikası
|
Dolaysız politikalar
|
Kamu harcamaları politikası
|
Kredi tavanı belirleme
|
Kamu borçlanma politikası
|
Faiz tavanı belirleme
|
Dışticaret politikası
|
Dolaylı politikalar
|
Teşvik politikası
|
Faiz politikası
|
Destekleme politikası
|
APİ (likidite politikası)
|
Karşılıklar politikası
|
Artık ağırlık para politikasında
Sermaye hareketlerinin eskiye
göre çok daha fazla ve esnek bir biçimde serbest kalmasıyla doruk noktasına
çıkan küreselleşme büyük bir sistem değişimi yarattı. Bu değişime teorik
altyapı da sistem altyapısı da uygun olmadığı için ortaya çıkan boşluğu
doldurabilmek için hızlı ve etkin politika uygulamalarına ihtiyaç duyuldu.
Benzer bir durum 1929 Büyük Depresyonu ile de oluşmuş, o dönemde de benzer
boşluklar çıkmıştı ortaya. O dönemdeki boşlukları Maliye ya da Hazine
Bakanlıklarının önderliğinde uygulanan Keynesyen genişletici maliye politikası
uygulamaları doldurmuştu. Küresel krizin yarattığı değişimde ortaya çıkan
boşluğu ise merkez bankaları ve onların uyguladığı yeni para politikası
yaklaşımları dolduruyor. Özetle diyebiliriz ki 20. yüzyıldaki krizlerin
çözümünde anahtar rol maliye politikasındaydı, 21. yüzyılın krizlerinin
çözümünde anahtar rol para politikasında bulunuyor.
Sermaye hareketlerinin serbest
kaldığı bir ortamda bu akımları uluslararası alanda yönlendiren en belirgin
gösterge faizdir. Para politikasının bu ortamda egemenliği eline geçirmesinin
bir nedeni de faizlere hükmeden politika araçlarına sahip olmasından
kaynaklanıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202637 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.