Kur Savaşları
Ekonomide bebek sanayiler tezi
diye bir tez var. Bu teze göre bir ülkede yeni kurulmuş bir sanayi dalı
uluslararası rekabete açılmadan önce bir süre gümrük vergileriyle veya
kotalarla ya da başka yollarla korunmalıdır. Aksi takdirde henüz gelişemeden
uluslararası rekabete açılırsa ayakta kalamaz, yıkılır. Bu tıpkı bir erkek
aslan yavrusunun başlangıçta annesinin yakın koruması altında kalması gibidir.
Büyüyüp, geliştikten ve başkalarıyla rekabet edebilecek aşamaya geldikten sonra
sürüden ayrılır ve kendi sürüsünü oluşturmaya çalışır. .
Ekonomide bir de İngilizcesi
beggar thy neighbour olan bir uygulama var. Türkçeye “komşudan dilenme” olarak
çevrilebilir. Bu politikanın özü korumacılık uygulamalarına dayalıdır. Ödemeler
dengesi sıkıntısı çeken, ya da başka bir ekonomik dengesizlikle karşılaşmış
olan bir ülke bu dengeleri, başka ülkelerin ödemeler dengesini ya da başka
ekonomik dengelerini bozacak bir takım düzenlemelerle düzeltmeye çalışıyorsa
buna komşunan dilenme politikası adı veriliyor. Örneğin yüksek ithalatı
nedeniyle cari açık veren bir ülke, ithalatını düşürmek için kota, tarife, ya
da kur düzenlemelerine girişiyor ve bunların sonucunda ödemeler dengesini başka
ülkelerin dengelerini bozacak şekilde düzeltmeye çalışıyorsa uyguladığı bu
politikaların tümü bu adla anlıyor.
Bebek sanayiler yaklaşımı ithal
ikamesi modelinin bir parçasıdır. Bir malı ithal edecek yerde ülke içinde imal
etmek için o malın ithalatını kısıtlayıcı önlemler uygulamak biçiminde
kendisini gösterir. Eğer ekonomide bir veya birkaç mal için böyle bir uygulama
söz konusuysa gümrük vergileri ya da kota uygulamaları bu amaca hizmet eder.
Eğer ekonominin tümü için böyle bir uygulama söz konusuysa o zaman bunlara ek
olarak kur düzenlemeleri gündeme gelir. Bu düzenlemeleri geçmişte Türkiye’nin
de aralarında olduğu pek çok ülke uygulamıştır. Günümüzde bu uygulamayı en
yaygın yürütenlerin başında Çin ve Hindistan geliyor. Her ikisi de paralarını
dolara karşı çok düşük değerde tutuyor ve bu yolla ithalatlarını kısıtlarken
ihracatlarını artırıyorlar. Başlangıçta sanayilerini yeni kurduklarında bu
politikaları hoş görülüyordu. Ne var ki bugün artık ikisinde de bebek sanayiler
gelişti, hatta bazıları birer dünya devi haline geldi. O nedenle bu iki ülkenin
uygulamayı ısrarla sürdürdüğü düşük kur politikasına tepkiler giderek artıyor.
Japonya, komşudan dilenme politikasını
son dönemde uygulamaya koyan en önemli örnek. Son 20 yılda yaşanan birçok
gelişme Japon ekonomisini geriye düşürdü. Para basmayı denedi olmadı, gevşek
maliye ve para politikası denedi olmadı. Sonuçta kamu borcunun GSYH’nın %
250’sine, bütçe açıklarının GSYH’nın % 10’una gelip dayandığı bir aşamaya gelmesine
karşın ekonomisini canlandırmayı başaramadı. Buna karşın Japonya cari fazla
vermeye devam ediyor. Son birkaç yılda Japon Yen’i bütün para birimlerine karşı
değer kazandı. Japonya’da yeni hükümet işbaşına gelince
ilk işi Yenin eski haline gelmesi için önlemler almak oldu. Bu
durumda Japonya’da ihracat ucuzlarken ithalat pahalı hale geliyor. Ticaret
ortaklarının aleyhine bir düzeltme sağlamaya çalıştığı için Japonya’nın bu
uygulaması tipik bir komşudan dilenme politikası olarak kabul ediliyor.
Japonya’nın Yen’in değerini
düşürmeye yönelik olarak izlediği politika kur savaşları diye adlandırılan
durumu ortaya çıkardı. Aslında kur savaşları öteden beri vardı. Yukarıda
verdiğim örnekte Çin ve Hindistan’ın bebek sanayi sorununu aştıktan sonra da
kurlarını düşük tutmaları kur savaşlarının süregelen örneğiydi. ABD, yıllardır
Çin’i bu konuda uyarıyor ve Çin, ABD’yi zaman zaman kuru düzelteceğini
söyleyerek zaman zaman da Dolar rezervlerini Euro’ya veya altına çevireceğini
ya da ABD Hazine tahvillerini satacağı yolunda yarı tehdit içeren açıklamalar
yaparak ABD’nin baskılarını püskürtmeyi başarıyordu. Ne var ki bu kez
Japonya’nın kuru kullanarak ekonomisini öteki ülkelerin dengelerini bozma
pahasına düzeltmeye girişmesi, kur savaşlarının çapını artık katlanılabilir
olma sınırının ötesine taşımış gibi görünüyor. Bu girişime en açık tepki Fransa’dan
geldi.
Şimdilerde en büyük korku
Avrupa’nın kur savaşlarına girip girmeyeceği. Fransa, Euro’nun son dönemde
kazandığı yüksek değerden oldukça rahatsız görünüyor. Buna karşılık Almanya
Euro’nun Dolar karşısındaki değerinin 1,30 ile 1,40 arasında salınmasından
rahatsız olmadığını söylüyor. Son zamanlarda ekonomi konularında Avrupa’da sıklıkla
rastlanan bir başka uzlaşmazlık noktasındayız.
Kapitalizmin en önemli
kabullerinden birisi uluslararası ticaretin artmasının genel ekonomik refahı
artıracağı kabulüdür. O nedenle kapitalist ekonomik yaklaşımlar uluslararası
ticaretin savunucusudur. Genel olarak korumacılık önlemleri adı altında
toplanabilecek olan bütün bu yaklaşımlar bu kabulün işlemesini engelleyici
yaklaşımlar olarak sınıflandırılıyor. Korumacılık önlemlerinin doruk noktasına
çıktığı dönemler ikinci dünya savaşı dönemi ve sonrasıdır. O nedenle Bretton
Woods’da geliştirilen yaklaşımla ödemeler dengesi sorunuyla karşılaşan
ülkelerin korumacılığa girişmek yerine IMF’den destek almaları öngörülmüştür.
Savaş sonrasında gelişme yolundaki ekonomilerin, bebek sanayilerini ithal
ikamesi uygulamasıyla korumalarının bozucu etkilerini hafifletmek için Dünya
Bankası kredileri devreye sokulmuştur.
Bugün geldiğimiz aşamada yani
küreselleşmiş bir sermaye akımları sistemi altında çıkabilecek bir kur
savaşının nasıl çözümlenebileceğine ilişkin bir altyapı henüz bulunmuyor.
Sistem değişti ama kurumlar ve yaklaşımlar henüz değişmediği gibi sistem
değişimine de ayak uyduramadı.
Ve Türkiye
Türkiye, tarihi boyunca kur
savaşlarının içinde oldu. 1930’lardan 1980’lere kadar sabit kur rejimine dayalı
bir ithal ikamesi modeli uyguladı. Bebek sanayilerini korumaya aldı. Gümrük
vergileri, kotalar, ek vergiler (fonlar), ihracatta vergi iadesi ve diğer
sübvansiyonların hemen hepsi uygulandı. Ama ne yazık ki o bebek sanayilerin çok
azı dünya çapında oyuncu yetiştirebildi. Türkiye, bütün o korumacılık
deneyimine karşın dünyaya kendi markalarını çıkaramadı. 1980’lerde model
değişikliğine gidildi. Bu kez koruma duvarları yavaş yavaş kaldırılarak serbest
kur rejimiyle birlikte ihracata dönük büyüme modeline geçildi. 1980’lerde model
değişikliğine gidilirken korumacılık döviz kuruna dönük hale getirilerek
biçimlendirildi. Türkiye, 1980’lerden 2000’lere kadar, TL’yi değersiz tutarak,
ihracatı destekleyen, ithalatı kısıtlayan bir döviz kuru politikası izledi. Bu
aşamada da dünya çapında markalar yaratılamadı. Bugün uygulanan model daha da
farklı bir durumu yansıtıyor. TL’yi ne çok düşük değerli ne de aşırı değersiz
tutmak hedeflenmiyor. Çünkü TL değersiz olursa belki ihracat artıyor ve ithalat
düşüyor ama bu kez de GSYH ve diğer göstergeler düşük çıkıyor. TL aşırı değerli
olursa tersi çıkıyor. Bu çerçevede Türkiye, TL’nin hafif değerli olduğu bir
politika izliyor. Yani Türkiye, daha geri planda olsa da, kur savaşlarının
içinde bulunuyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202679 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.