Gelir, Tüketim, Tasarruf ve Faiz
Gelir (Y) iki şekilde kullanılır:
Tüketim (C) ve tasarruf (S). Bunu şu basit denklemle gösterebiliriz: Y = C + S
Tüketim, gelirin bir
fonksiyonudur. Yani tüketim gelire bağlı olarak hareket eder. Bunu da şöyle bir
fonksiyonel ilişki ile gösterebiliriz: C = c (Y). Bu fonksiyonel ilişki aynı
yönlü bir ilişkiyi gösterir. Yani gelir arttıkça tüketim de artar. Ne var ki
artış oranı her zaman aynı olmayabilir. Yani gelir % 10 artarken tüketim % 10
artabileceği gibi % 10’un üzerimde ya da altında bir oranla da artabilir.
Tüketimin artış oranı gelir sahibinin elde ettiği gelirin düzeyine, kişinin
durumuna ve enflasyona bağlıdır. Düşük gelir düzeylerinde tüketim harcamaları
gelirin neredeyse tamamını kapsar ve tasarrufa para ayrılamaz. Gelir
yükseldikçe tüketimin gelir içindeki payında azalma olur. Aylık geliri 1.000 TL
olan bir kişi gelirinin tamamını tüketime harcar ve hiç tasarruf yapamazken
aylık geliri 10.000 TL olan kişi bunun 6.000 TL’sini tüketime 4.000 TL’sini
tasarrufa ayırıyor olabilir. Bu durumda ilk kişinin tüketiminin geliri içindeki
oranı % 100 iken ikinci kişinin tüketiminin gelirine oranı % 60’dır.
Tasarruf, gelirin ve faiz
oranının bir fonksiyonudur. Yani kişinin geliri arttıkça tasarruf oranı
artacağı gibi faiz oranlarındaki artış da tasarruf oranının artmasında etkili
olur. Bu fonksiyonel ilişkiyi şöyle gösterebiliriz: S = s (Y, i). Bu
fonksiyonel ilişki de aynı yönlü bir ilişkiyi gösterir. Yani gelir ve faizler
arttıkça tasarruflar da artar. Tasarruflar genellikle gelir arttıkça tüketimden
daha hızlı artar. Yıllık geliri 70.000 TL olan ve bunun 50.000 TL’sini tüketime
20.000 TL’sini de tasarrufa ayıran bir kişi düşünelim. Bu kişinin tüketiminin
gelirine oranı % 71, tasarrufunun gelirine oranı ise % 29’dur. Bu kişinin
yıllık gelirinin 100.000 TL’ye yükseldiğini varsayalım. Bu durumda kişinin
tüketim harcamalarının % 71’de kalması yani 71.000 TL’ye çıkmasına göre bu
oranın biraz gerilemesi ve tasarruf oranının artması daha büyük olasılıktır.
Kişiden kişiye, olaydan olaya değişmekle birlikte genellikle belirli bir gelir
eşiği geçildikten sonra gelirdeki artış daha düşük oranlarda tüketime yansır.
Çünkü tasarruf arttıkça daha fazla faiz geliri elde etmek olasılığı çekici hal
almaya başlar. Tasarruf mevduatının faiz oranı yıllık olarak % 10, mevduattan
kesilen verginin oranı % 15, yıllık enflasyon oranı da % 6 olsun. Bu durumda bu
kişi 20.000 TL’lik mevduatına (20.000 x % 10 = 2.000) 2.000 TL brüt faiz geliri
ve ((2.000) – (2.000 x % 15) =) 1.700 TL net faiz geliri elde edecektir. Bunun
enflasyondan arındırılmış ((1 + net nominal faiz oranı) / (1 + beklenen
enflasyon) -1) yani ((1,085 / 1,06) -1) formülüyle hesaplanmış reel faiz oranı
% 2.36 olacaktır. Yani bu kişi 20.000 TL’lik tasarrufunu bankada bir yıl
tutarak (20.000 x % 2,36 =) 472 TL net reel getiri elde etmiş olacaktır.
Enflasyon oranı değişmediği halde faiz oranının % 20’ye yükseldiğini düşünelim.
Bu durumda bu kişinin elde edeceği net nominal faiz ((20) – (20 x % 15)=) % 17,
reel faiz ise ((1,17 / 1,06) -1)) % 10,4’e reel getiri ise (2.0000 x % 10,4) 2,080
TL’ye yükselmiş olacaktır. Önceki faiz oranıyla 20.000 TL’lik tasarrufuna 472
TL faiz geliri elde eden bu kişinin faiz artışı sonrası aynı miktar paraya 2,080
TL faiz geliri elde etmeye başlaması zorunlu tüketimi dışındaki tüketimini
kısıp tasarrufunu artırmasına yol açar.
Aşağıdaki tabloda 2002 yılından
bu yana Türkiye’de USD cinsinden kişi başına gelirin (KBGSYH), TÜFE endeksi
cinsinden enflasyonun, devlet iç borçlanma senetlerinin (DİBS) faizi ile
ölçülen faizlerin ve özel tasarrufların (Tasarruf / GSYH) oranları yer alıyor
(tablo verileri IMF World Economic Outlook veri setinden derlenmiştir. DİBS
faizleri, piyasa faizleri için bir gösterge olarak alınmıştır.)
Tablo bize 2002’den bu yana Türkiye’de
kişi başına gelirin ciddi biçimde arttığını, enflasyonun ciddi oranda
gerilediğini, bu gerilemeye paralel bir düşüşün faizlerde de gerçekleştiğini
gösteriyor.
Yıllar
|
KB GSYH (USD)
|
TÜFE (%)
|
DİBS Faizi (%)
|
Tasarruf / GSYH
|
2002
|
2.619
|
47,2
|
63,9
|
24,6
|
2003
|
3.383
|
25,6
|
46,4
|
20,1
|
2004
|
4.172
|
10,7
|
24,8
|
17,5
|
2005
|
4.964
|
8,3
|
16,1
|
12,3
|
2006
|
7.500
|
9,6
|
18,0
|
11,7
|
2007
|
9.333
|
8,8
|
18,4
|
12,2
|
2008
|
10.376
|
10,1
|
19,2
|
14,5
|
2009
|
8.456
|
6,8
|
11,7
|
14,9
|
2010
|
10.079
|
6,4
|
8,5
|
12,8
|
2011
|
10.444
|
6,5
|
8,7
|
11,0
|
2012
|
10.673
|
6,2
|
8,8
|
11,6
|
Faizleri bir kenara bırakırsak
gelirlerin arttığı bir ortamda, yukarıda açıkladığımız genel çerçevede ve
normal koşullar altında tasarrufların gelir artışından daha hızlı artması
gerekir. Üstelik burada koşullar tasarrufların daha da fazla artmasını
destekliyor zira enflasyonda düşüş söz konusu. Enflasyonda düşüş olması paranın
satın alma gücündeki kaybın azalması ve dolayısıyla tüketim harcamalarına
ayrılacak ilave paranın tasarrufa kaydırılabilmesi anlamına geliyor. Oysa
Türkiye’de tam tersi gerçekleşmiş görünüyor. Gelirler artıyor ve enflasyon
düşüyor ama buna karşılık tasarruf oranı hızla geriliyor. Bunun tek nedeni
faizin de hızla gerilemiş olmasıdır.
2004, 2006 ve 2007 yılları faizin
hala yüksek olmasına karşılık tasarruf oranının gerilediği yıllardır. Bunun
temel nedeni ise toplumun algılama alışkanlıklarıyla ilgilidir. Önceki yıllarda
çok daha yüksek faizlere alışmış olan toplum hala yüksek bile olsa önceki
yıllara göre gerilemiş olarak algıladığı faizlerle tasarruflarını artırmayı
düşünmemektedir.
Türkiye örneği bize tasarrufun,
gelirin olduğu kadar, hatta ondan daha fazla olarak faizin fonksiyonu oluğunu
açık bir biçimde göstermiş bulunuyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026148 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.