Fiyat, Ücret, Faiz ve Kur Nasıl Belirleniyor?
Çoğu insan için fiyat ve
ücretlerin değilse bile faiz ve kurun belirlenmesi çözülmemiş bir sorun olarak
durur. Piyasa mekanizması gizemli bir mekanizma olarak görünür. Oysa işin
temeli çok basittir. Emeği, dövizi ve parayı birer mal, bunlardan bir birim
almak için ödenecek karşılığı da (ücret, kur, faiz) o malın bedeli (fiyat ile
aynı kavram) olarak kabul ettiğimiz anda çözüme ulaşırız.
Mal piyasasında denge
Arz, malın piyasada belirli bir
fiyattan satılmak için sunulan miktarı, talep ise o maldan o fiyattan satın
alınmak istenen miktarı gösterir. Malın fiyatı arttığında o maldan satılmak
istenen miktar (arz) artar, satın alınmak istenen miktar (talep) düşer, tersine
olur da malın fiyatı düşerse bu kez satılmak istenen miktar (arz) düşer, satın
alınmak istenen miktar (talep) artar. Hiç kuşkusuz bu anlatılanlar normal
mallar için geçerli bir durumdur. Bazı mallar ve bazı özel koşullarda terslikler
olabilir.
Normal koşullarda bir malın
fiyatı arz ve talebin kesiştiği yerde oluşur. Arz eğrisini fiyat arttıkça
satışa sunulan miktar artacağı için soldan sağa yükselen bir eğri, talep
eğrisini fiyat düştükçe satın alınmak istenen miktar artacağı için soldan sağa
doğru alçalan bir eğri olarak çizebiliriz.
Bu şekilde söz konusu malın
dengesi X noktasında oluşur. Bu noktada söz konusu maldan f fiyatı üzerinden m
miktarı kadar alış veriş yapılmıştır.
Piyasaya karışım olmadığı takdirde
normal mallar için fiyat ve miktar ve dolaysıyla arz ve talep böyle belirlenir.
Diyelim ki burada konu olan mal ekmek olsun ve belediye ekmeğe 1 TL’lik bir üst
limit (narh) koymuş olsun. Bu durumda arz eğrisi yatay eksene paralel hal
alacağı için talep edilen miktar ne kadar artarsa artsın fiyat değişmez.
Böylece piyasa koşulları serbest piyasa koşulu olmaktan çıkar ve müdahaleli
piyasa koşullarına dönüşür. Bir başka konu fiyatın düşmesini engellemek için
aracıların yaptıkları bazı işlemlerdir. Domatesin fiyatı düşmesin diye denize
döküldüğünü ya da bir yerlerde çürümeye terk edildiğini basında sık sık okuruz.
Bu gibi eylemler piyasada fiyatın serbestçe oluşmasını engelleyen eylemlerdir.
Bu örneklere karşın belli bazı
mallar ve belli bazı uygulamalar dışarıda tutulursa genel olarak mal
piyasasında fiyatların serbestçe oluşmaya en yakın ortamı bulduğunu söylememiz
mümkündür.
Emek piyasasında denge
Emek piyasası, mal piyasasından
farklı koşullara sahiptir. Koşullar yukarıdaki gibi serbest piyasa koşulları
olsa o zaman emeğin fiyatı olan ücret de arz ve talep koşullarına göre
belirlenir ve yukarıdaki şekil geçerli olurdu. Yani yukarıdaki şekilde dikey
eksene fiyat yerine ücreti koyduğumuzda emek piyasasında dengenin oluşumunu
göstermiş oluruz. Ücret arttıkça çalışma yaşamına sunulan emek miktarı artar,
ücret düştükçe ise bu miktar azalır.
Ne var ki emek piyasasında
koşullar burada anlattığımız serbest piyasa koşullarından farklıdır. Arz ne
kadar artarsa artsın ücretin düşebileceği bir düzey vardır: Asgari ücret.
Asgari ücret yasalarla belirlenmiş olduğu için emek arzındaki artış ücretlerin
bu düzeyin altına düşmesine izin vermez. Bir başka konu sendikalardır.
Ücretlerin belirlenmesi yine yasalar gereği toplu sözleşme pazarlıklarıyla
belirlendiği için serbest piyasa koşulları burada tam olarak egemen olamaz.
Emek piyasasında ücretlerin
oluşumunun, mal piyasasında fiyat oluşumuna göre daha katı olduğunu söylemek
mümkündür.
Para piyasasında denge
Para piyasasında dengeyi sağlayan
iki unsurdan birisi arz ve talep edilen paranın miktarı, diğeri de fiyattır. Bu
piyasada fiyat faiz adını alır. Yukarıdaki şekilde dikey eksende fiyat yerine
faizi koyduğumuzda bu piyasada denge oluşumunu ifade etmiş oluruz. Faiz düzeyi
bize o faizden ne kadar borç para verileceğini ve borç para alınacağını
gösterir. Faiz arttıkça borç vermek istenen miktar artar, faiz düştükçe borç
alınmak istenen miktar artar. Bunların kesişme noktasında ise denge miktar ve
faiz oluşur.
Buraya kadar sözünü ettiğimiz
dengeler eğer bu piyasada serbestlik koşulları bulunsaydı geçerli olurdu. Ne
var ki para piyasasında serbestlik koşulları tam anlamıyla geçerli değildir.
Örneğin merkez bankalarının fiyat istikrarını ya da başka amaçları sağlamak
amacıyla yaptıkları karışımlar faizlerin serbestçe belirlenmesine engel olur.
Merkez bankaları, para piyasasının en önemli kurumları olan bankaların
uygulayacağı mevduat ve kredi faizini etkileyebilmek için onlara yönelik
fonlama ve borçlanma faizlerini değiştirerek piyasada oluşacak faizi
etkilerler. Örneğin TCMB, gecelik borç verme faizini % 8,75’den 8,50’ye
indirdiği zaman bankalar daha ucuza borçlanabilme imkanına kavuşacağı için
belirli bir sürede önce mevduat ardından da kredi faizlerini düşürürler.
Böylece TCMB, para piyasasındaki koşulları etkileyerek faizleri yönlendirmiş
olur.
Para piyasasında faizin oluşumu,
merkez bankalarının müdahaleleri dikkate alındığında mal piyasasında fiyatın
oluşumuna göre daha katıdır.
Döviz piyasasında denge
Döviz de bir mal olarak
görülebilir. Bu durumda yukarıdaki şekilde dikey eksene fiyat yerine kuru (yani
1 USD’nin TL olarak değeri) koyarsak çeşitli kur değerlerinden arz ve talep
edilen döviz miktarlarını da yatay eksende görebiliriz. Eğer kur, piyasada serbestçe
belirleniyorsa o zaman alış ve satışı dengeleyecek kur arz ve talep eğrilerinin
kesiştiği noktada oluşur. Bu noktada f kuru düzeyinde m miktarı kadar döviz
alınıp satılmış olur.
Döviz piyasasında da emek ve para
piyasalarında olduğu gibi tam olarak serbestlik söz konusu değildir. Adı
dalgalı kur rejimi olsa da uygulanan yöntem “müdahaleli dalgalı döviz kuru”
yöntemidir. TCMB, son dönemde Reel Efektif Kur endeksine (REK) bakarak TL’nin
dövizler karşısında serbest piyasada oluşan kuruna dolaylı yoldan müdahale
etmektedir. TCMB uygulaması açısından, Türkiye’nin dışticaretinde önemli paya
sahip ülkelerin para birimlerinden oluşan sepete göre TL’nin ağırlıklı ortalama
değerine nominal efektif döviz kuru (NEK), NEK’deki nispi fiyat etkilerinin
arındırılmasıyla oluşturulan ortalamaya da reel efektif döviz kuru (REK) adı
veriliyor. TÜFE bazlı REK hesaplaması Türkiye’deki fiyat düzeyinin dışticaret
yapılan 36 ülkenin fiyat düzeylerine oranının ağırlıklı ortalaması alınarak
yapılıyor. Burada ülkelere verilen ağırlıklar ülkelerin Türkiye ile olan
dışticaret ağırlığına göre hesaplanıyor. TCMB, REK’in 120 dolayında olmasını
kolluyor. Örneğin REK bir ay 120’nin üzerine çıkmışsa bu TL’nin aşırı
değerlendiğini gösteriyor ve TCMB dolaylı yoldan müdahale ediyor. TCMB’nin bu
müdahalelerden amacı kuru oynaklıktan kurtarmak.
TCMB, kuru yönlendirmeyi iki
yöntemi de kullanarak yapıyor: (1) Dolaysız müdahale (piyasada doğrudan ya da
ihale yoluyla döviz alım satımı yaparak kuru etkileyerek), (2) Dolaylı müdahale
(faizleri etkileyerek, zorunlu karşılıkları değiştirerek.) Son dönemde TCMB,
kuru yönlendirmeyi ikinci yöntemle yapmayı tercih ediyor ve dolaysız
müdahaleleri fazla kullanmıyor.
Döviz piyasasındaki kur oluşumu
bütün önceki piyasalara göre çok daha fazla müdahaleye ve yönlendirmeye açık
bulunuyor.
Değerlendirme notu
Amaç ne olursa olsun fiyat,
ücret, faiz ya da kurun piyasada serbestçe oluşumuna yapılan müdahale bu denge
unsurlarının piyasada serbestçe belirlenmesini engellemiş oluyor. O nedenle de
bugün hiçbir piyasada müdahalesiz fiyat ya da miktar belirlenmesi koşulları
geçerli bulunmuyor.
Açıklama notu:
Bu yazıda amacım eksik rekabet
koşullarını ve buna göre oluşmuş piyasaları (monopol, duopol, oligopol vb) ele
almak değil, serbest rekabet koşulları altında ortaya çıkan müdahalelerin
yarattığı etkileri değerlendirmekti. Eksik rekabet koşullarını ve ona göre
oluşmuş piyasa çeşitlerini ele alıp tartışmak bu blogun boyutunu aşar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202672 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.