İmkânsız Üçleme ya da Üçlü Açmaz
İmkânsız üçleme nedir?
Ekonomideki imkânsız üçleme ya da
üçlü açmaz (impossible trinity ya da trilemma) hipotezine göre; sermaye
hareketlerinin serbestliği, sabit döviz kuru ve bağımsız bir para politikası
uygulaması aynı anda var olamaz.
Eğer bir ekonomide sermaye
hareketleri serbestse ve sabit döviz kuru rejimi uygulanıyorsa o zaman bağımsız
para politikası uygulamak mümkün değildir. Bu durumda para politikası sermaye
hareketleri ve döviz kurundaki eğilimlere göre biçimlenecektir.
Eğer bir ekonomide sermaye
hareketleri denetim altında ise sabit döviz kuru rejimi uygulanabileceği gibi
bağımsız para politikası da uygulanabilir.
Uygulama örnekleri: ABD, Euro Bölgesi, Çin
ve Japonya
ABD, sermaye hareketlerinin
serbestliği ve para politikasının bağımsızlığını seçtiği için döviz kuru
rejimini dalgalı kur rejimi olarak belirlemiştir. Bu durumda elinizdeki Dolarları
başka bir ülke parasıyla değiştirmek istediğinizde kur, önceden Fed tarafından
belirlenmiş bir kur değil, o anda
piyasada belirlenen kur olacaktır.
Euro bölgesi ülkeleri, sermaye
hareketlerinin serbestliği ve sabit döviz kuru rejimini (kendi paraları
kaldırıp Euro’yu kabul etmişlerdir) seçmiş oldukları için kendi başlarına bağpımsız
bir para politikası izleme şansları yoktur. Onlar adına para politikasını
Avrupa Merkez Bankası belirlemekte, onlar da bu politikaya uymak zorunda
kalmaktadırlar.
Çin, bir anlamda sabit döviz kuru
rejimi uygulamakta ve para politikasını bağımsız olarak belirlemektedir. Bunun
karşılığı olarak da sermaye hareketlerinde denetim uygulamaktadır. Çin Merkez
Bankası, Çin’de yerleşik kişiler için döviz alım ve satımlarında yıllık bir
limit uygulaması yapmaktadır.
Yakın zamana kadar sermaye
hareketlerinin serbestliği, dalgalı döviz kuru rejimi ve serbest faiz
politikasını uygulayan Japonya Yen’in uzunca bir süredir değer kazanmasıyla
rekabet gücünde düşüşler yaşamaya başladı. Yeni hükümet Japonya’da değerli
Yen’in değerini düşürmek ve eski rekabet gücünü yeniden kazanmak için sistemin
özünü değiştirmeden dolaylı yollardan müdahaleye başladı. Kur savaşları denilen
olguyu ateşleyen Japonya’nın be yaklaşımı oldu.
Diyelim ki ABD’de sermaye
hareketleri serbest, döviz kuru rejimi dalgalı kur rejimi iken faiz oranları %
2 dolayında, Rusya’da da sermaye hareketleri serbest, döviz kuru rejimi dalgalı
kur rejimi iken faiz oranı % 8 dolayında oluşmuş durumda olsun. Bu durumda Amerikalı
yatırımcı parasını Rusya’daki tahvil, hisse senedi ya da mevduat hesaplarına
yatırırken Rublenin Dolara karşı değer kaybına uğrayıp uğramayacağını düşünecek
ve bunu bir risk olarak kabul edip yatırımını ona göre yapacaktır. Kur riskini
herkes kolaylıkla almayacağı için ABD’den Rusya’ya sermaye akımı sınırlı
kalacaktır.
Türkiye’nin durumu
Türkiye, uzun yıllar sermaye
hareketlerini denetim altında tutmuş, buna eşlik edecek biçimde sabit döviz
kuru ve bağımsız para politikası izlemiştir. 1980’li yıllardan başlayarak
sermaye hareketlerini serbest bırakırken dalgalı döviz kuru rejimi ve bağımsız
para politikası uygulamasına geçmiştir. Türkiye’nin bugünkü uygulaması sermaye
hareketlerinin serbestliğine, dalgalı döviz kuruna ve bağımsız para
politikasına dayalı modeldir. Para politikasının temel dayanaklarından birisi
olan faizler, piyasada oluşmakla birlikte TCMB’nin kendi faizlerini
belirleyerek, zorunlu karşılık oranlarını ya da içeriğini değiştirerek
yönlendirmesiyle biçimlenmektedir. Bu yönlendirme yeteneği para politikasının
bağımsızlığının göstergesidir.
Türkiye’de döviz kuru rejimi
dalgalı kur rejimi olmakla birlikte piyasa oyuncuları TCMB’nin, TL’nin döviz
karşısındaki değerini belirli bir aralık içinde tutmayı hedeflediğini
bilmektedirler. TCMB döviz kurları konusundaki tavrını reel efektif kur
endeksinin 120’nin üstüne çıkması halinde müdahale olarak açıklamıştır. Bunu
bilen yabancı yatırımcılar TL’nin fazla değer kazanmayacağını ya da kaybetmeyeceğini
tahmin ederek paralarını Türkiye’ye getirmekte, TL’ye çevirip tahvil ya da TL
mevduat hesaplarına yatırmaktadırlar. Kur her ne kadar sabit değilse de tam
olarak dalgalanmaya bırakılmadığı, bir anlamda TCMB’nin garantisi altında
tutulduğu, için Türkiye’ye döviz girişi yüksek oranda olmaktadır. 2012 yılında
cari açığın finansmanı için gelen dövizin yarısına yakın bir fazlalık da bu nedenle
gelmiştir. TCMB’nin bu tür bir müdahalesi olmasaydı giren döviz bolluğu
karşısında TL’nin kıtlaşarak değer kazanması gerekirdi. TL’nin değer kazanması
ise yabancı yatırımcının faiz kazancının yanına TL’nin değerlenmesiyle eklenen kazancı
da katması anlamına gelecektir. Eğer böyle olsaydı sonuçta Türkiye bu gidişe
dayanamayacak ve TL’nin ciddi bir değer kaybı yaşamasına izin vermek zorunda
kalacaktı. Ki o zaman da yabancı yatırımcılar sıcak paralarını alıp gidecekler
ve giderken ekonomiye zarar vermiş olacaklardı.
Notlar:
Sermaye hareketleri deyimiyle kastedilen şey ekonomik sistemin
yabancı paralar karşısındaki durumudur. Sermaye hareketlerinin serbestliği
deyimi bir ülkenin, ülkeye gelen yabancı paralara veya ülkeden dışarı çıkan
paralara herhangibir kısıtlama uygulamaması anlamına gelir. Sermaye
hareketlerine denetim getirilmesi ise iki şekilde olur: (1) Yabancı paraların
giriş ve çıkışı denetim altında tutulur ya da kısıtlanır. (2) Yabancı paranın
(özellikle kısa vadeyle gelen sıcak paranın) çıkışında vergi alınır (Tobin
vergisi.)
Döviz kuru rejimi temel olarak üç biçimde belirlenebilir: (1) Eğer
döviz kuru merkez bankası ya da bir kamu otoritesi tarafından yeni bir karara
kadar değişmemek üzere belirleniyorsa buna sabit kur rejimi deniyor. (2) Eğer
döviz kuru piyasa koşullarına göre piyasada belirleniyorsa buna da tam dalgalı
kur rejimi deniyor. (3) Eğer döviz kuru piyasa koşullarına göre piyasada
belirlenmekle birlikte zaman zaman merkez bankası tarafından müdahale edilerek
biçimlendiriliyorsa buna da müdahaleli esnek döviz kuru rejimi deniyor. Ki
bugün dünyada en yaygın uygulama budur.
Bağımsız para politikası: Para politikasının bağımsızlığı merkez
bankasının bağımsızlığıyla yakın bir kavram olsa da temelde farklı bir kavramdır.
Para politikasının bağımsızlığı, faiz, zorunlu karşılıklar, APİ gibi para
politikası araçlarının sistemin öteki belirleyicilerinden (sermaye hareketleri
ve döviz kuru rejimi) ayrı, tek başına kullanılıp kullanılamayacağıyla
ilgilidir. Eğer öteki belirleyicilerden ayrı, tek başına kullanılamıyorsa
bağımsız bir para politikasından söz etmek mümkün olmaz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026102 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.