Döviz Yoksa Ne Olur?
Burada yazdığım yazılara gelen
yorumlar ve sorular içinde ne kadar yanıtlamaya çalışsam da bir türlü
anlaşılamadığını düşündüğüm bir konu var: Döviz ihtiyacımız olduğuna ve
dışarıdan mal alırsak ödemeyi dövizle yapacağımıza göre nasıl oluyor da iç
tasarrufları artırırsak cari açığımız kapanıyor?
Döviz kuru dalgalı kur rejiminde
piyasada belirleniyor. Merkez bankaları biraz karışsa da bu karışım sadece
dalgalanmayı önlemeye yönelik. Dolayısıyla bir ülkenin elindeki döviz,
ihtiyaçlarını karşılamaya yetmiyorsa o zaman kur değişecek demektir. Diyelim ki
1 USD = 1,8 TL iken yeterli döviz bulunamıyorsa o zaman kur değişecek, örneğin 1
USD = 1,9 TL olacaktır. Bu durumda kur (yani döviz fiyatı) yükseldiği için
ithalat pahalı hale gelecek ve ithalat miktarı düşecek, buna karşılık ihracat karşılığı
elde edilecek TL artacak demektir.
Yurt dışından ithalat yapacak
olan bir şirketin elinde yeterli döviz yoksa o ithalatı yapamaz diye düşünmek
yanlıştır. Şirketin TL’si veya bankada hesabı varsa dövizle ödeme talimatını
bankaya verecek, ödemeyi banka yapacak, karşılığı TL’yi şirketten alacaktır.
Eğer ülkede genel olarak döviz eksikliği varsa o zaman yukarıdaki mekanizma
çalışacak döviz kuru yükselecek, ithal edilecek mal pahalı hale gelecek ve bu
şirket ithalatının bir bölümünden vazgeçecektir.
Türkiye’ye döviz girişi birçok
nedenle olur: İhracat gelirleri, turizm gelirleri, yurtdışındaki işçilerin
yolladığı dövizler, yurtdışındaki yatırımlardan elde edilen faiz, temettü, kâr
gelirleri, yurtdışına sunulan taşımacılık, sigortacılık vb gibi hizmetlerden
elde edilen dövizler, yabancıların Türkiye’de yapacakları yatırımlar için
getirdikleri dövizler, hisse senedi almak için borsaya yapılan portföy
yatırımları için gelen dövizler, bankalara mevduat olarak yatırılmak üzere
getirilen dövizler ya da faiz geliri elde etmek amacıyla tahvil ve bono satın
almak üzere getirilen dövizler gibi. Bu şekilde gelen dövizlerin yabancı
sermaye yatırımı, portföy yatırımı veya borç (mevduat) şeklinde gelenleri finansman
kalemidir. Bu dövizlerin bir bölümü döviz olarak saklanır bir bölümü TL’ye
çevrilir. Türkiye bir yandan yüksek borsa getirisi ya da yüksek kâr bir yandan
da yüksek faiz elde edilmeye uygun bir ülke olduğu için genellikle ülkeye giren
döviz miktarı çıkan döviz miktarından fazla olur. Bu durumda ülkenin eğer
risklerinde bir artış olmayacaksa döviz sıkıntısı da pek olmayacak demektir.
Eğer bir ülkenin iç tasarrufları
yatırımlarını karşılamaya yetmiyorsa o zaman iki gelişmeden birisi (ya da parça
parça ikisi birden) yaşanır: Ya yatırımlar iç tasarrufların düzeyine kadar düşer
ya da iç tasarrufların yetmediği yatırımları yapabilmek için dışarıdan tasarruf
ithal edilir. Türkiye’de 2012 yılında yatırımların GSYH’ya oranı yaklaşık % 20,
tasarrufların GSYH’ya oranı ise yaklaşık % 14 dolayındadır. Bu durumda Türkiye
2012 yılında, GSYH’sının % 6’sı dolayında bir tasarruf açığı vermiş demektir.
Yatırımlar kısılmadığına göre bu miktar dışarıdan ithal edilmiş demektir. Bu da
zaten bizim cari açığımızı oluşturur. Bu tasarruflar yukarıda anlattığım gibi yabancı
sermaye yatırımı, portföy yatırımı, mevduat, borç vb şeklinde ithal edilmiştir.
Bunlar faiz ya da benzer bir getiri (kâr, temettü, değer artışı) elde etmek
için gelmiştir.
Eğer bir ülkenin ithalatını
yapacak kadar döviz geliri yoksa o zaman o ülkede faizler yükselecek, artan
faizden yararlanmak için döviz girişi olacak demektir. Döviz girişi arttıkça TL
değerlenir ve bu kez ithalat (TL cinsinden) ucuzlayacağı için ithalat artar.
İç tasarrufların artması
yatırımlar için gerekli tasarrufun içeriden sağlanması için gereklidir. Yoksa
dövizin girişi faize, kura, yatırımların getirisine bağlıdır. İç tasarruflar
yükselirse Türkiye yapacağı yatırımların gereği olan kaynakları dışarıdan değil
içeriden karşılar.
Özetle şunu söylememiz gerekiyor.
Döviz de bir maldır. Her mal gibi onun da fiyatı vardır. Bir ülkeye döviz
girişini kurun istikrarı, faiz düzeyi ve ülkenin risk durumu belirler. Eğer kur
istikrarlı faiz düzeyi dünya faiz düzeyinin üzerinde ve ekonomideki riskler
düşükse o ülkeye ihtiyacının ötesinde döviz girer. Bu durum bu saydığım üçlüden
herhangi birinde bozulma ortaya çıktığında değişmeye başlar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202670 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.