İmkânsız Üçleme ve Türkiye'nin Durumu
İmkânsız üçleme nedir?
Ekonomideki imkânsız
üçleme ya da üçlü açmaz (impossible trinity ya da trilemma) hipotezine göre;
sermaye hareketlerinin serbestliği, sabit döviz kuru ve bağımsız bir para
politikası uygulaması aynı anda var olamaz.
Eğer bir ekonomide
sermaye hareketleri serbestse ve sabit döviz kuru rejimi uygulanıyorsa o zaman
bağımsız para politikası uygulamak mümkün değildir. Bu durumda para politikası
sermaye hareketleri ve döviz kurundaki eğilimlere göre biçimlenecektir.
Eğer bir ekonomide
sermaye hareketleri denetim altında ise sabit döviz kuru rejimi
uygulanabileceği gibi bağımsız para politikası da uygulanabilir.
Uygulama örnekleri: ABD, Euro Bölgesi, Çin ve
Japonya
ABD, sermaye
hareketlerinin serbestliği ve para politikasının bağımsızlığını seçtiği için
döviz kuru rejimini dalgalı kur rejimi olarak belirlemiştir. Bu durumda
elinizdeki Dolarları başka bir ülke parasıyla değiştirmek istediğinizde kur,
önceden Fed tarafından belirlenmiş bir kur değil, o anda piyasada
belirlenen kur olacaktır.
Euro bölgesi ülkeleri,
sermaye hareketlerinin serbestliği ve sabit döviz kuru rejimini (kendi paralarını
kaldırıp Euro’yu kabul etmişlerdir) seçmiş oldukları için kendi başlarına bağımsız
bir para politikası izleme şansları yoktur. Onlar adına para politikasını
Avrupa Merkez Bankası belirlemekte, onlar da bu politikaya uymak zorunda
kalmaktadırlar.
Çin, bir anlamda sabit
döviz kuru rejimi uygulamakta ve para politikasını bağımsız olarak
belirlemektedir. Bunun karşılığı olarak da sermaye hareketlerinde denetim
uygulamaktadır. Çin Merkez Bankası, Çin’de yerleşik kişiler için döviz alım ve
satımlarında yıllık bir limit uygulaması yapmaktadır.
Yakın zamana kadar
sermaye hareketlerinin serbestliği, dalgalı döviz kuru rejimi ve serbest faiz
politikasını uygulayan Japonya, Yen’in uzunca bir süredir değer kazanmasıyla
rekabet gücünde düşüşler yaşamaya başladı. Yeni hükümet Japonya’da değerli
Yen’in değerini düşürmek ve eski rekabet gücünü yeniden kazanmak için sistemin
özünü değiştirmeden dolaylı yollardan müdahaleye başladı.
Türkiye’nin durumu
Türkiye, uzun yıllar
sermaye hareketlerini denetim altında tutmuş, buna eşlik edecek biçimde sabit
döviz kuru ve bağımsız para politikası izlemiştir. 1980’li yıllardan başlayarak
sermaye hareketlerini serbest bırakırken dalgalı döviz kuru rejimi ve bağımsız
para politikası uygulamasına geçmiştir. Bugün itibariyle Türkiye’de görünüşte
üçü de var: Yani döviz kuru piyasada belirleniyor (dalgalı kur rejimi), TCMB
para politikasında araç bağımsızlığına sahip (yani açık piyasa işlemleri, faiz
politikası ve zorunlu karşılıkları enflasyonu düşürmek için kullanmakta
serbest) ve sermaye hareketleri serbest (yani yabancı kaynaklar istediği gibi
gelip gidebiliyor.) Görünüş böyle olmakla birlikte gerçekte dalgalı kura sürekli
müdahale söz konusu. Yani TCMB, fiyat istikrarı veya finansal istikrar
gerekçesini ileri sürerek sıklıkla döviz alım satımı yapıyor ve döviz kurlarını
denetlemeye uğraşıyor. Buna karşılık sermaye hareketleri serbest durumda
bulunuyor. Bağımsız para politikası konusunda araç bağımsızlığı açık piyasa
işlemleri ve zorunlu karşılıklar için söz konusu olsa da TCMB’nin faiz
politikasını serbestçe kullanamadığı yönünde yaygın bir kanaat mevcut. Yani bu
açıdan bakarsak “Türkiye’de para politikası bağımsızlığı sınırlı bir
bağımsızlık çerçevesine sahiptir” diyebiliyoruz.
Tobin vergisi
Sermaye hareketlerinin
küresel çapta serbest hareket etmeye başlamasından sonra özellikle gelişme
yolundaki ekonomilerde sıcak para olgusu yaşanmaya başlandı. Kısa sürede yüksek
faiz ya da yüksek getiriden (borsalardaki hızlı yükselişten sağlanan kazanç
gibi) para kazanmak isteyen fonlar bu ülkelere yatırım yaptılar. Kurların fazla
oynamadığı ortamlarda iyi de para kazandılar. Kurlar aleyhe çalışmaya, riskler
yükselmeye başladığı anda da bu ülkelerden çıktılar. Sıcak para bu ekonomilere
girişte nasıl ciddi bir imkân yarattıysa çıkışta da büyük sorunlar yaratır
oldu. Tobin vergisi, bu gibi sıcak para çıkışlarında bir engel oluşturmayı,
sistemi bir anlamda dengelemeyi amaçlayan bir vergi. Belirli sürene az kalıp da
giden yabancı fonların elde ettiği kazançlardan vergi almayı hedefliyor. Böylece
sıcak paranın yerine daha kalıcı, daha uzun vadeli yabancı fonların gelmesi ve
kısa dönemde çıkarak ekonomiyi olumsuz etkilememesi hedefleniyor.
Türkiye, Tobin vergisi
uygulamaya her zaman karşı durdu. Ne var ki bunun sıkıntısını da Fed
açıklamalarının ardından çekti. Bugün artık bu vergiyi uygulama imkânımız
bulunmuyor. Çünkü sermaye akımları artık gelişmiş ülkelerden gelişme
yolundakilere doğru değil gelişme yolundakilerden gelişmiş ekonomilere doğru
oluyor. Bu durumda Tobin vergisi uygulamak kalan paranın da çıkmasına yol
açar.
Notlar:
(1) Sermaye hareketleri deyimiyle kastedilen şey ekonomik
sistemin yabancı paralar karşısındaki durumudur. Sermaye hareketlerinin
serbestliği deyimi bir ülkenin, ülkeye gelen yabancı paralara veya ülkeden
dışarı çıkan paralara herhangibir kısıtlama uygulamaması anlamına gelir.
Sermaye hareketlerine denetim getirilmesi ise iki şekilde olur: (1) Yabancı
paraların giriş ve çıkışı denetim altında tutulur ya da kısıtlanır. (2) Yabancı
paranın (özellikle kısa vadeyle gelen sıcak paranın) çıkışında vergi alınır
(Tobin vergisi.) Bunlardan ikincisi giriş çıkışa engel koymak anlamına
gelmediği sadece vergilemek anlamına geldiği için sermaye hareketlerinin kısıtlanması
anlamına alınmamaktadır. Türkiye’de sermaye hareketleri, 1990 yılı Nisan ayında
TL’nin konvertibl olduğunun ilan edilmesinden beri serbesttir. Döviz kuru rejimi temel olarak üç
biçimde belirlenebilir: (1) Eğer döviz kuru merkez bankası ya da bir kamu
otoritesi tarafından yeni bir karara kadar değişmemek üzere belirleniyorsa buna
sabit kur rejimi deniyor. (2) Eğer döviz kuru piyasa koşullarına göre piyasada
belirleniyorsa buna da tam dalgalı kur rejimi deniyor. (3) Eğer döviz kuru
piyasa koşullarına göre piyasada belirlenmekle birlikte zaman zaman merkez
bankası tarafından müdahale edilerek biçimlendiriliyorsa buna da müdahaleli
esnek döviz kuru rejimi deniyor. Ki bugün dünyada en yaygın uygulama budur.
Türkiye’de de bu rejim uygulanmaktadır. Para
politikasının bağımsızlığı, merkez bankasının bağımsızlığıyla yakın bir
kavram olsa da temelde farklıdır. Para politikasının bağımsızlığı, faiz,
zorunlu karşılıklar, APİ gibi para politikası araçlarının sistemin öteki
belirleyicilerinden (sermaye hareketleri ve döviz kuru rejimi) ayrı, tek başına
kullanılıp kullanılamayacağıyla ilgilidir. Eğer öteki belirleyicilerden ayrı,
tek başına kullanılamıyorsa bağımsız bir para politikasından söz etmek mümkün
olmaz. Türkiye’de TCMB’nin faiz konusunda araç bağımsızlığına sahip olup
olmadığı tartışmalıdır.
(2) Bu yazı, bu
blogda 05.03.2013 günü “İmkânsız Üçleme” başlığıyla yayınlanmış yazımın
güncellenmiş halidir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026123 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.