GSYH ve Büyüme Hesaplamaları - Türkiye Örneği
Cari Fiyatlarla GSYH
GSYH
hesaplaması öncelikle piyasada geçerli fiyatlara göre yapılır. Bu da iki
şekilde yapılır üretici fiyatlarıyla ve alıcı fiyatlarıyla. Daha çok
kullanılanı alıcı fiyatlarıyla yapılan hesaplama olduğu için burada onu ele
alacağım.
Alıcı
fiyatlarıyla GSYH piyasadaki nihai malların fiyatları esas alınarak hesaplanır.
Örneğin buğday, buğday olarak satılıyorsa onun fiyatı, un olarak satılıyorsa
onun fiyatı ve ekmek olarak satılıyorsa onun fiyatı esas alınır. Bir başka
ifadeyle ekmeğin fiyatı 1 TL ise artık onun içine giren buğday ya da unun
değeri hesaba katılmaz.
Bu
şekilde yapılan hesaplama cari alıcı fiyatlarıyla ya da cari piyasa
fiyatlarıyla GSYH’yı verir. 2012 yılında bunun değeri 1.416 milyar TL’dir. Bu
tutar, uluslararası karşılaştırmalarda kullanılmak üzere yıllık ortalama USD
kurundan dolara çevrilir. 2012 yılı için ortalama USD kuru 1,80 olduğundan
Türkiye’nin cari alıcı fiyatlarıyla GSYH’sı 786 milyar dolar olarak ortaya
çıkmaktadır.
Sabit Fiyatlarla GSYH
Cari
fiyatların içinde enflasyon etkisi olduğu için bu değer bize büyümeyi
göstermez. Çünkü büyüme denilen şey fiziki bir olaydır. Yılda sadece 100 adet
ekmek üreten bir ekonomi düşünelim. Ekmeğin fiyatı 1 TL olsun. Bu ekonominin
GSYH’sı (100 x 1=) 100 TL’dir. İkinci yılda bu ekonomide ekmek üretimi 105
adede çıkmış ekmeğin fiyatı da 1,1 TL’ye yükselmiş olsun. Bu ekonominin ikinci
yılsonunda cari fiyatlarla GSYH’sı (105 x 1,1=) 115,5 TL olarak hesaplanır. İlk
bakışta ekonomi % 15,5 büyümüş gibi görünür. Oysa emek sayısı sadece 5 adet
artmıştır. Bu durumda reel büyümeyi hesaplayabilmek için fiyatları ilk yılın
fiyatlarıyla sabit tutarak hesaplama yapmamız gerekir. Bu hesap bize reel
GSYH’nın (105 x 1=) 105 TL olduğunu ve büyümenin de ((105 – 100)/ 100=) 0,05
yani yüzde 5 olduğunu gösterir.
Genellikle
bu sabitlemeler belirli yılları baz alarak yapılır. Örneğin Türkiye’de yapılan
hesaplamalar için 1998 yılı sabitleme yılı olarak alınmaktadır. Böylece sabit
fiyatlarla GSYH hesaplanırken fiyatlardaki değişmeler 1998 yılından itibaren
hesaba katılmamış olmakta ve reel GSYH ve reel büyüme hesaplanmış olmaktadır.
USD Cinsinden Gösterim
Uluslararası
karşılaştırma yapılırken her yılın TL cinsinden cari alıcı fiyatlarıyla GSYH’sı
alınıyor ve o yılın USD kuruna bölünerek dolara çevriliyor. Bulunan bu tutar
yalnızca uluslararası karşılaştırmalarda değil her alanda kullanılıyor. Örneğin
2012 yılının GSYH’sı nedir diye sorulduğunda ya bu cari alıcı fiyatlarla USAD
cinsinden olan 786 milyar dolar kullanılıyor ya da bunun satınalma gücü
paritesi cinsinden ifade edilen biçimi kullanılıyor. Bu tür bir kullanım bir
yıllık bir karşılaştırma için doğru olabilir. Ama bu değerleri her yıl için
alıp son yılın değerini ilk yılınkine bölerek demek ki bu kadar büyümüşüz demek
çok yanlış. Çünkü bunların içinde fiyat hareketleri var. Yani yukarıdaki ekmek
üreten ekonomide olduğu gibi eğer fiyat artışlarına bakmazsak ekonominin yüzde
15,5 büyüdüğü gibi yanlış bir sonuca ulaşmış oluruz. Büyüme açısından bakmamız
gereken veriler sabit fiyatlarla GSYH verileridir.
GSYH’nın Hesaplanma Yolları
GSYH
başlıca üç şekilde hesaplanır: (1) Üretim yoluyla ya sektörlerin üretim
değerlerinin toplanması yöntemiyle (burada her bir sektörde üretilen nihai
malların piyasa fiyatları hesaba alınır.) (2) Harcamalar yöntemiyle (burada
yapılan tüketim, yatırım ve transfer harcamaları toplanır.) (3) Gelir yöntemi
(burada emek, toprak, sermaye, girişimcilik olarak sıralanan üretim
faktörlerinin ellerine geçen ücret, rant, kâr ve faiz gelirleri toplanır.)
Bu
üç yöntemden gelir yöntemi fazlaca kullanılmadığı için bu yazıda üretim ve
harcamalar yöntemini ele alacağım.
GSYH ve Büyümenin Üretim
Yöntemiyle Hesaplanması
Sektörlerin
GSYH içindeki payları onların ağırlıkları anlamına gelir. Örneğin tarım,
avcılık, ormancılık alt sektörünün GSYH içindeki payı (ağırlığı) yüzde 5,9’dur.
Yani bu alt sektörde yüzde 10 reel büyüme olsa bunun GSYH’ya yansıması yüzde
0,59 olacaktır. Buna karşılık imalat sanayi alt sektörünün GSYH içindeki payı
yüzde 24,4’dür. Yani İmalat sanayinde yüzde 10 büyüme olsa bunun GSYH’ya
yansıması yüzde 2,4 olacaktır. İmalat sanayindeki büyüme ayrıca bu malların
satışını yapacak olan toptan ve perakende ticaret alt sektörünü, bu malların
taşınmasını, depolanmasını yapacak olan ulaştırma, depolama ve haberleşme alt
sektörünü ve bu malların üretimi, satışı için alınacak kredi, sigortalar
nedeniyle mali aracı kuruluşların faaliyetleri alt sektörünü de etkilemesi
bakımından önemlidir. O nedenle sanayi üretimine bakılarak GSYH büyümesine
ilişkin tahmin yapılması yaygın bir yaklaşımdır.
Sektörler
|
GSYH 2013 / II Ç Paylar
|
Tarım,
Avcılık, Ormancılık
|
7,2
|
Balıkçılık
|
0,2
|
Madencilik
ve Taşocakçılığı
|
0,7
|
İmalat
Sanayii
|
25,7
|
Elektrik,
Gaz, Sıcak Su Üretimi ve Dağıtımı
|
2,0
|
İnşaat
|
6,0
|
Toptan
ve Perakende Ticaret
|
13,5
|
Oteller
ve Lokantalar
|
1,6
|
Ulaştırma,
Depolama ve Haberleşme
|
15,3
|
Mali
Aracı Kuruluşların Faaliyetleri
|
11,5
|
Konut
Sahipliği
|
4,4
|
Gayrimenkul
Kiralama ve İş Faaliyetleri
|
3,7
|
Kamu
Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik
|
2,8
|
Eğitim
|
2,0
|
Sağlık
İşleri ve Sosyal Hizmetler
|
1,2
|
Diğer
Sosyal, Toplumsal, Kişisel Hizmet Faaliyetleri
|
1,3
|
Eviçi
Personel Çalıştıran Hanehalkları
|
0,1
|
SEKTÖRLER TOPLAMI
|
99,1
|
Dolaylı
Ölçülen Mali Aracılık Hizmetleri
|
- 7,8
|
Vergi
- Sübvansiyon
|
8,7
|
GSYH (Alıcı Fiyatlarıyla)
|
100,0
|
Bu
yöntemde yukarıda kısaca değindiğim gibi her bir alt sektörde üretilen nihai
mal ve hizmetlerin alıcı (piyasa) fiyatları cinsinden değerleri alınıp
toplanır.
Aşağıdaki
tablo TÜİK’in GSYH alt sektörleri hesabına göre yapılmıştır.
Sektörler
|
2012 II Ç
|
2013 II Ç
|
Büyüme (%)
|
Tarım,
Avcılık, Ormancılık
|
2.070,7
|
2.182,0
|
5,4
|
Balıkçılık
|
63,5
|
69,1
|
8,8
|
Madencilik
ve Taşocakçılığı
|
210,5
|
203,5
|
-3,3
|
İmalat
Sanayii
|
7.481,8
|
7.733,4
|
3,4
|
Elektrik,
Gaz, Sıcak Su Üretimi ve Dağıtımı
|
587,0
|
602,6
|
2,7
|
İnşaat
|
1.678,7
|
1.806,2
|
7,6
|
Toptan
ve Perakende Ticaret
|
3.872,7
|
4.067,8
|
5,0
|
Oteller
ve Lokantalar
|
408,6
|
469,5
|
14,9
|
Ulaştırma,
Depolama ve Haberleşme
|
4.464,7
|
4.611,8
|
3,3
|
Mali
Aracı Kuruluşların Faaliyetleri
|
3.192,4
|
3.463,2
|
8,5
|
Konut
Sahipliği
|
1.315,0
|
1.331,5
|
1,3
|
Gayrimenkul
Kiralama ve İş Faaliyetleri
|
1.034,0
|
1.105,9
|
7,0
|
Kamu
Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güv.
|
813,5
|
849,8
|
4,5
|
Eğitim
|
567,1
|
591,6
|
4,3
|
Sağlık
İşleri ve Sosyal Hizmetler
|
340,3
|
355,9
|
4,6
|
Diğer
Sosyal, Toplumsal, Kişisel Hizmet Faaliyetleri
|
385,3
|
391,6
|
1,6
|
Ev içi
Personel Çalıştıran Hanehalkları
|
39,5
|
41,9
|
6,1
|
SEKTÖRLER
TOPLAMI
|
28.525,3
|
29.877,3
|
4,7
|
Dolaylı
Ölçülen Mali Aracılık Hizmetleri
|
-2.150,9
|
-2.354,1
|
9,4
|
Vergi
- Sübvansiyon
|
2.489,8
|
2.621,8
|
5,3
|
GSYH (Alıcı Fiyatlarıyla)
|
28.864,2
|
30.145,0
|
4,4
|
Tabloya
göre örneğin tarım, avcılık ve balıkçılık sektörü 2013 yılının ikinci
çeyreğinde 2012 yılının ikinci çeyreğine yüzde 5,4 büyümüştür.
Şimdi
bu iki tabloyu bir araya getirip ağırlıklara göre bakalım Buna göre örneğin
tarım, avcılık, ormancılık alt kesimi 2013 II. Ç de 2012 II. Ç’e göre yüzde 5,4
büyümüştür. Bunu bu alt sektörün GSYH’daki ağırlığı ya da payı olan yüzde 7,2
ile çarparsak bize GSYH büyümesine olan katkısını yüzde 0,4 olarak verecektir.
Aynı hesaplamayı bütün alt sektörler için yaparsak sonuçta yüzde 4,4 oranındaki
2013 II. Ç büyüme oranını elde etmiş oluruz.
2013
yılının ikinci çeyreğinde GSYH’nın yüzde 4,4 oranında büyümesine en önemli
katkı mali aracı kuruluşların faaliyetlerindeki artıştan gelmiştir. Artış oranı
yüzde 8,5 ve bu alt sektörün GSYH içindeki ağırlığı yüzde 11,5 olduğu için
katkı yüzde 1 oranında olmuştur. İkinci büyük katkı imalat sanayi alt
sektöründe gelmiştir. Her ne kadar bu alt sektörün büyümesi yüzde 3,4’de kalmış
olsa da ağırlığı yüzde 25,7 gibi yüksek bir oranda olduğu için katkı yüzde 0,9
olmuştur. Ev içi personel çalıştıran hanehalkları alt sektörü yüzde 6,1 gibi
yüksek sayılacak bir oranda büyüdüğü halde bu sektörün GSYH’ya katkısı sıfıra
yakın bir düzeyde kalmıştır. Çünkü sektörün GSYH içindeki ağırlığı yüzde 0,1’dir.
GSYH ve Büyümenin Harcamalar
Yöntemiyle Hesaplanması
Harcamaların
GSYH içindeki payları da farklıdır. En yüksek harcama payı özel tüketim
harcamalarıdır (hanehalklarının tüketimi.) Örneğin 2013 II. Ç GSYH’sında özel
tüketim harcamalarının payı yüzde 65,6’dır. Özel tüketim yüzde 10 büyüdü
denildiği zaman bunun GSYH’ya katkısı yüzde 6,56 oranında olacak demektir.
Harcamalar
|
GSYH 2013 II Ç Paylar
(%)
|
Yerleşik
Hanehalklarının Tüketimi
|
65,6
|
Devletin
Nihai Tüketimi
|
10,6
|
Gayrısafi
Sabit Sermaye Oluşumu (Yatırım)
|
26,0
|
Kamu kesimi
|
5,1
|
Özel kesim
|
20,9
|
Stok
Değişimi
|
1,5
|
Mal
ve Hizmet İhracatı
|
27,3
|
Mal
ve Hizmet İthalatı
|
30,9
|
Bu
yöntemde harcamalar toplanır. Bunun makroekonomi kitaplarındaki denklemi şöyledir:
Y
= C + I + G + (X – M)
Burada
Y GSYH’yı, C, özel tüketim harcamalarını, I özel yatırım harcamalarını, G
devletin harcamalarını (tüketim, yatırım ve transfer harcamaları), X ihracatı,
M de ithalatı temsil eder.
Bu
hesaplamayı bir tablo ile gösterelim.
Milyar TL
|
2012 II Ç
|
2013 II Ç
|
Büyüme (%)
|
Özel
Tüketim (C)
|
18.781
|
19.769
|
5,3
|
Özel
Yatırım (I)
|
6.435
|
6.303
|
-2,1
|
Kamu
Harcamaları (G)
|
4.079
|
4.710
|
15,5
|
İhracat
(X)
|
8.142
|
8.240
|
1,2
|
İthalat
(M)
|
-8.341
|
-9.317
|
11,7
|
Stok
Değişimi (SD)
|
-231
|
439
|
|
GSYH (Y) Sabit
Fiyatlarla
|
28.864
|
30.145
|
4,4
|
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026124 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.