Ödemeler Dengesini Okumak
Ödemeler dengesi, geniş tanımıyla, bir ekonomide yerleşik kişilerin, başka ekonomilerde
yerleşik kişilerle belirli bir dönem içinde yapmış oldukları ekonomik
işlemlerin sistematik kayıtlarını elde etmek üzere hazırlanan istatistiksel bir
rapordur.
Şimdi bu tanımın içinde geçen
deyimleri tanımlayalım: Ekonomi; bir
hükümet tarafından yönetilen coğrafi bölge, ülke anlamına kullanılmıştır. Yerleşik kişiler; bir ekonomide bir
yıldan daha fazla süreyle devamlı ikamet eden, o ekonomi içinde faaliyette
bulunan kişi ve kurumları ifade eder. Bu kişi ve kurumlar devlet (genel
hükümet), parasal otorite (merkez bankası), bankalar, diğer sektörler, özel
kişilerdir. Ekonomik işlemler; mal,
hizmet ve gelirlerle ilgili işlemleri, finansal varlık ve yükümlülüklerle
ilgili işlemleri, bir ekonomide yerleşik kişilerden diğer ekonomilerde yerleşik
kişilere karşılıksız olarak reel ya da finansal kaynakların sağlandığı transferleri
kapsar.
Ödemeler dengesi istatistikleri
aylık, üç aylık, yıllık olarak belirli dönem aralıklarıyla ölçer ve genellikle
aynı sürelerle yayınlanır.
Ödemeler dengesi
kayıtlarında temel ilke, her işlemin iki ayrı kaleme iki ayrı işaretle
kaydedilmesidir. Bu kayıtların birisi artı öteki eksi işaret alırlar. Bu kayıt
sistemi ödemeler dengesinin sürekli dengede kalmasını sağlar. Örneğin
ekonomiden dışarıya 100 USD tutarında mal ihraç edildiğinde bu işlem ihracat
hesabına alacak olarak ya da artı kayıtla, diğer yatırımlar, varlıklar, efektif
ve mevduat hesabına borç olarak ya da eksi kayıtla yazılır.
Ödemeler dengesi istatistiklerinde
alacak ya da artı olarak kaydedilen kalemler şunlardır: Mal ve hizmet ihracatı,
yükümlülük artışı, varlık azalışı. Ödemeler dengesi istatistiklerinde borç ya
da eksi olarak kaydedilen kalemler ise şunlardır: Mal ve hizmet ithalatı,
yükümlülük azalışı, varlık artışı.
Yukarıdakilere ek olarak
ödemeler dengesi kayıtlarının tutulmasında iki temel ilke daha söz konusudur: Mülkiyet değişimi; çift kayıt sistemi
çerçevesinde ekonomik işlemlerin alacak ve borç kayıtları mülkiyetin el
değiştirdiği anda yapılır. Piyasa
değeri; ekonomik işlemlerin kayda geçirilmesinde piyasa fiyatları esas
alınır. Piyasa fiyatı, işlemin gerçekleştiği, alıcı ile satıcının almaya ve
satmaya razı oldukları fiyat olarak tanımlanabilir.
Şimdi gelelim Türkiye’de
ödemeler dengesinin sınıflandırılmasına. Ödemeler dengesi 5 dengeden oluşur:
Cari işlemler hesabı, sermaye hesabı, finans hesabı, net hata ve noksan, rezerv
varlıklar. Bunların toplamı (çift kayıt sistemi gereği) sıfıra eşit olmalıdır. Denge
de şöyle oluşur:
Ödemeler Dengesi = Cari
İşlemler Hesabı + Sermaye Hesabı + Finans Hesabı + Net Hata ve Noksan + Rezerv
Varlıklar = 0 (Not: Bu denklemdeki işaretler duruma göre eksi olabilir.)
2013 yılı Kasım ayı
itibariyle açıklanan ödemeler dengesi verilerini bu denkleme koyalım:
Ödemeler Dengesi = -
55.962 – 76 + 65.682 + 4.839 – 14.483 =
0
Şimdi kalemleri incelemek
üzere en özet haliyle Türkiye’nin ödemeler dengesini son dört yılı (2013 yılı
Ocak – Kasım dönemi) kapsayacak biçimde gösterelim.
|
ÖDEMELER
DENGESİ (Milyon USD)
|
2010
|
2011
|
2012
|
2013/11
|
|
CARİ İŞLEMLER
HESABI
|
-45.447
|
-75.092
|
-48.504
|
-55.962
|
|
İhracat (FOB)
|
120.902
|
143.396
|
163.221
|
149.577
|
|
İthalat (FOB)
|
-177.315
|
-232.535
|
-228.553
|
-221.070
|
|
Mal Dengesi
|
-56.413
|
-89.139
|
-65.332
|
-71.493
|
|
Hizmetler Dengesi: Gelir
|
36.279
|
40.668
|
43.150
|
44.310
|
|
Hizmetler Dengesi: Gider
|
-19.621
|
-20.538
|
-20.548
|
-21.293
|
|
Mal ve Hizmet
Dengesi
|
-39.755
|
-69.009
|
-42.730
|
-48.476
|
|
Gelir Dengesi: Gelir
|
4.477
|
3.952
|
5.034
|
3.974
|
|
Gelir Dengesi: Gider
|
-11.692
|
-11.793
|
-12.191
|
-12.449
|
|
Mal, Hizmet
ve Gelir Dengesi
|
-46.970
|
-76.850
|
-49.887
|
-56.951
|
|
Cari
Transferler
|
1.523
|
1.758
|
1.383
|
989
|
|
SERMAYE
HESABI
|
-51
|
-25
|
-44
|
-76
|
|
FİNANS HESABI
|
59.061
|
66.698
|
70.172
|
65.682
|
|
Yurtdışında Doğrudan Yatırım
|
-1.464
|
-2.349
|
-4.074
|
-2.666
|
|
Yurtiçinde Doğrudan Yatırım
|
9.036
|
16.047
|
13.016
|
10.394
|
|
Portföy Hesabı (Varlıklar)
|
-3.524
|
2.688
|
2.657
|
2.689
|
|
Portföy Hesabı (Yükümlülükler)
|
19.617
|
19.298
|
38.132
|
21.235
|
|
Diğer Yatırımlar (Varlıklar)
|
7.012
|
11.136
|
-569
|
1.188
|
|
Diğer Yatırımlar (Yükümlülükler)
|
28.384
|
19.878
|
21.010
|
32.842
|
|
Cari, Sermaye, Finansal Hesaplar
|
13.563
|
-8.419
|
21.624
|
9.644
|
|
NET HATA VE
NOKSAN
|
1.405
|
9.433
|
1.197
|
4.839
|
|
GENEL DENGE
|
14.968
|
1.014
|
22.821
|
14.483
|
|
REZERV
VARLIKLAR
|
-14.968
|
-1.014
|
-22.821
|
-14.483
|
|
Resmi Rezervler
|
-12.809
|
1.813
|
-20.814
|
-13.631
|
|
Uluslararası Para Fonu
Kredileri
|
-2.159
|
-2.827
|
-2.007
|
-852
|
|
Bilgi için:
|
||||
|
GSYH
|
731.600
|
774.000
|
786.000
|
823.000
|
|
Cari Açık GSYH (%)
|
-6,2
|
-9,7
|
-6,0
|
-7,4
|
|
12 Aylık
Bazda Cari Açık
|
-45.447
|
-75.092
|
-46.935
|
-60.838
|
Ödemeler Dengesi
tablosunda yer alan Cari İşlemler Hesabı
mal dengesi, hizmet dengesi ve gelir dengesinden oluşur. Mal Dengesi; İhraç edilen malları, ithal edilen malları, işlem görmek
veya onarılmak üzere gelen veya giden malları, taşıtlar için limanlarda
sağlanan malları ve parasal olmayan altını kapsar, Hizmetler Dengesi; hizmet ihracı ve hizmet ithalinin kaydedildiği
hesaptır. Kapsamı içinde taşımacılık (navlun dahil), turizm gelir ve giderleri,
haberleşme hizmetleri, inşaat hizmetleri, sigorta hizmetleri, finansal
hizmetler, bilgisayar ve bilgi hizmetleri, patent ve lisans komisyonları,
ticari ve ticaret bağlantılı diğer hizmetler, finansal kiralama hizmetleri,
çeşitli teknik hizmetler, kişisel kültür ve eğlence hizmetleri ve resmi
hizmetler yer alır. Gelirler Dengesi;
Çalışanların ücretleri ile doğrudan yatırım ve portföy yatırımı ve diğer
yatırımlara ilişkin gelirler ve ödenen tutarları içerir. Doğrudan yatırımlar
konu olduğunda hisse gelirleri, kâr payları, sermayeye eklenen kazançlar ile
şirketler arası diğer yatırımlardan doğan gelir ve giderler bu kalemde izlenir.
Portföy yatırımları konu olduğunda ise hisse senetlerinden elde edilen kâr
payları, tahvil ve benzeri borç enstrümanları ile ilgili gelir ve giderler
(faizler) bu kaleme kaydedilir.
Ödemeler Dengesi
tablosundaki Cari Transferler kalemi,
ekonomiye para girişi gerçekleştiği halde karşılığında bir kaynak transferi
yapılmayan işlemleri kapsar. Bu kalemde devlete (genel hükümete) yapılan ya da
devletin başkalarına yaptığı hibeler ile yurtdışındaki işçilerin yaptığı
havaleler izlenir.
Sermaye Hesabı; sermaye transferleri (borcu bağışlanması, göçmen transferleri),
üretilmeyen, finansal olmayan varlıklardaki (kara parçası gibi maddi varlıklar
ile imtiyaz, telif, ticari marka ve kira, lisans gibi transfer edilebilir
sözleşmeler gibi maddi olmayan varlıklar) değişimler bu hesapta izlenir.
Finans Hesabı; Özel kuruluşlar ve kamu kurumları tarafından gerçekleştirilen kısa ve uzun
vadeli uluslararası sermaye akımları bu hesapta izlenir. Finans hesapları sermayenin
şekline göre şu kalemlerde şekillenir: Doğrudan
yatırımlar (yatırımcının yerleşik olduğu ekonomi dışındaki bir ekonomide
yaptığı uzun vadeli yatırımlar), portföy
yatırımları (tahvil, bono, hisse senedi gibi menkul değerlere yapılan
yatırımlar), finansal türevlere
yatırımlar ( bir dayanak varlığın değerine bağlı ancak bu dayanak varlıktan
bağımsız olarak alım satımı yapılan sözleşmelere yapılan yatırımlar), diğer yatırımlar (ticari krediler, krediler,
döviz mevcutları ve mevduat hesapları ve diğer varlık ve yükümlülükler), rezerv varlıklar (MB’nin parasal altın
rezervleri, MB’nin döviz rezervleri, özel çekme hakları - SDR, IMF nezdindeki
rezerv pozisyonu ve diğer alacak hakları.)
Net Hata ve Noksan; Hesaplar arasında oluşan farklar bu kalemde
izlenir. Ödemeler dengesinde her işlem iki kez (alacak ve borç ya da artı ve
eksi) kaydedildiği için sonuçta bütün hesapların toplamının sıfır çıkması
gerekir. Ne var ki verilerin farklı kaynaklardan farklı yöntemlerle derlenmesi
nedeniyle değerleme, ölçme ve kayıt zamanı farklılıkları oluşur ve bu farklar toplamda
artı ya da eksi olarak bir fark doğmasına yol açabilir. İşte bu fark taşıdığı
işaretle birlikte net hata ve noksan kalemine kalıntı olarak kaydedilir ve
böylece toplam sıfıra eşitlenmiş olur.
Yukarıdaki özet tabloyu bu açıklamalar ışığında
değerlendirirsek; Türkiye’nin mal
dengesinde sürekli yüksek oranda açık verdiğini (ithalatın, ihracatı sürekli ve
yüksek farkla aştığını), bu açığı gelir dengesinin olumsuz katkısının artırdığını,
buna karşılık hizmetler dengesinin olumlu katkısının açığın düşmesine katkıda
bulunduğunu, finans hesabının ağırlığını (yani cari hesapta ortaya çıkan açığın
dengelenmesini) portföy hesabı ve diğer yatırımların çektiğini, doğrudan
yatırımların belirli bir tutarı pek aşamadığını, net hata ve noksanın ölçüm
veya değerleme hatalarının ötesinde bir büyüklük taşıdığını, rezervlerde son
iki yılda ciddi artışlar yaşandığını söylememiz mümkün görünüyor (rezervlerin
eksi işaret taşıması rezervlerde artma olduğu anlamına geliyor.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202666 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.