Faizi Artırınca Ne Oldu?
Olayların gelişimi
22 Mayıs 2013’de yani Merkez Bankası’nın politika faizini
yüzde 4,75’den 4,50’ye indirdiği tarihten yaklaşık üç ay sonra Fed, tahvil
alımını azaltmaya gidebileceği (tapering) ve böylece niceliksel gevşeme
(quantitaive easing) yolundan dönebileceği yolundaki ilk mesajını verdi. Bu
açıklama, küresel krizin çözümü için gelişmiş ekonomilerin merkez bankaları
tarafından kullanılan likidite bollaştırıcı hamlelerin artık sonuna
gelindiğinin ilk işaretiydi. Açıklamayı izleyerek gelişme yolundaki ülkelere
yönelmiş olan yabancı kaynaklar yavaş yavaş gelişmiş ülkelere dönmeye
başladılar. Bu dönüş o kadar hızlı değildi. Ne var ki yeni kaynak girişinde
ciddi yavaşlama olmaya başlamıştı. Bu gelişmeden bir süre sonra bazı yükselen
piyasa ekonomilerinin merkez bankaları politika faizlerini artırarak yabancı
kaynaklar için kendi piyasalarının çekiciliğini korumaya yöneldiler. Brezilya
Merkez Bankası bu konuda başı çeken merkez bankası konumundaydı. Bir süredir
gelişmiş ülkeler arasında yaşana kur savaşları şimdi de gelişme yolundaki
ülkeler arasında yaşanan faiz savaşlarını tetiklemişti.
Benzer ekonomilerin merkez bankaları faiz artırımına giderek
yabancı kaynakları kendi ülkelerine çekmeye çalışırken, 2014’de GSYH’sının
yüzde 25’i oranında dış finansman ihtiyacı olan Türkiye bu konuda net bir tavır
ortaya koyamıyordu. Merkez Bankası, zorunlu karşılıkları değiştirerek, ROK
uygulaması yaparak ve iki kez de gecelik borç verme faizini örtük biçimde
artırarak yabancı yatırımcı tarafından anlaşılması zor hamleler içine
giriyordu.
Bu anlaşılması zor hamleler, giderek yabancı yatırımcılar
arasında, Merkez Bankası’nın faiz politikasını kullanmakta serbest olmadığı,
hükümetin bu konuda baskısını hissettiği için adım atamadığı yorumlarının
artmasına yol açıyordu. Merkez Bankası’nın bağımsızlığı sorgulanır hale
gelmişti. Bunda yalnızca hükümetin faize karşı açıkladığı olumsuz yaklaşım
değil, birçok yorumcunun “faiz lobisi” gibi söylemleri yaymasının da etkisi
oluyordu. Ve Merkez Bankası, adeta faizi artırırsa faiz lobisinin kurbanı olmuş
gibi bir konuma düşeceğinin baskısı altında atması gereken adımı atamaz hale
gelmişti.
Açmaz durumu
Satrançta böyle bir durum var. Diyelim ki Şahın önünde bir fil var ve bu fil oynatıldığında şah rakibin atağına açık hale geliyor. Bu
durumda fil oynatılamaz demektir. Yani fil hücum işlevini yitirmiş yalnızca
savunma işleviyle baş başa kalmıştır. Bu duruma ‘açmaz’ deniyor. İşte Merkez
Bankası, biraz hükümetin baskısıyla ama daha çok konuya ‘faiz lobisi’ yaklaşımı
çerçevesinde bakan yorumcuların baskısıyla böyle bir ‘açmaz’a girmiş
durumdaydı.
İşin kötüsü piyasa giderek bunu fark ediyor ve tavrını
sertleştiriyordu. Merkez Bankası’nın 28 Ocak’ta aldığı faiz artırma kararı bu
‘açmaz’ı çözme yolunda atılmış bir adımdır.
Aşağıdaki tablo 22 Mayıs’ta Fed’in yaptığı açıklamadan
bugüne kadar Türkiye’de borsa (BIST 100), Dolar (USD), Euro, sepet kur (½ USD +
½ Euro), gösterge faiz, CDS primi ve Merkez Bankası politika faizi (MB P.
Faizi) göstergelerindeki değişimi gösteriyor.
Tabloya baktığımızda borsanın yaklaşık yüzde 30 oranında
düştüğünü, CDS primlerinin ise yüzde 107 oranında arttığını görüyoruz.
Tarih
|
BIST 100 TL
|
USD
|
EURO
|
Sepet Kur
|
Gösterge Faiz
|
CDS Primi
|
MB P. Faizi
|
22 Mayıs 2013
|
93.179
|
1,84
|
2,38
|
2,11
|
5,08
|
118
|
4,50
|
31 Mayıs
|
85.990
|
1,89
|
2,45
|
2,17
|
6,01
|
131
|
4,50
|
28 Haziran
|
76.295
|
1,93
|
2,52
|
2,22
|
7,49
|
191
|
4,50
|
31 Temmuz
|
73.377
|
1,93
|
2,57
|
2,25
|
9,10
|
205
|
4,50
|
29 Ağustos
|
66.394
|
2,03
|
2,70
|
2,37
|
9,68
|
240
|
4,50
|
30 Eylül
|
74.487
|
2,04
|
2,76
|
2,40
|
8,55
|
214
|
4,50
|
31 Ekim
|
77.620
|
1,99
|
2,72
|
2,36
|
7,81
|
185
|
4,50
|
29 Kasım
|
75.748
|
2,02
|
2,75
|
2,39
|
9,11
|
207
|
4,50
|
31 Aralık
|
67.802
|
2,13
|
2,94
|
2,54
|
10,10
|
245
|
4,50
|
21 Ocak 2014
|
66.319
|
2,25
|
3,04
|
2,64
|
10,19
|
244
|
4,50
|
27 Ocak
|
64.569
|
2,35
|
3,21
|
2,78
|
10,70
|
263
|
4,50
|
28 Ocak
|
63.544
|
2,27
|
3,10
|
2,68
|
11,06
|
257
|
10,00
|
5 Şubat
|
62.442
|
2,24
|
3,03
|
2,64
|
10,67
|
256
|
10,00
|
6 Şubat
|
64.550
|
2,21
|
3,00
|
2,61
|
10,68
|
245
|
10,00
|
Merkez Bankası politika faizini değiştirinceye kadar kurlar,
gösterge faiz ve CDS primleri yükselmeye devam etmiş görünüyor. Buna karşılık
borsada ciddi gerileme var. 21 Ocak 2014 kritik günlerden birisi olduğu için bu
tabloda yer alıyor. 21 Ocak’ta Merkez Bankası’nın Para Politikası Kurulu
toplantısı vardı. Bu toplantıda faiz oranlarının sabit tutulması ve fakat ek
parasal sıkılaştırma uygulanacak günlerde gecelik borçlanma faizinin tavanının
yüzde 7,75’den yüzde 9’a çıkarılması kararlaştırıldı. Merkez Bankası, bu
anlaşılmaz para politikası uygulamalarıyla, adeta hükümete ve ‘faiz lobisi’
yorumcularına belli etmeden faiz artırmaya çalışan bir kurum havasına
bürünmüştü. Ve ne yazık ki bu yaklaşımı yabancı yatırımcılar başta olmak üzere
piyasa tarafından da böyle algılandı. Bu yaklaşımı, hükümetin en yetkili
ağızları tarafından takdir görünce piyasa daha da telaşlandı. Para
politikasının en önemli aracı olan faiz politikasını kullanamayan bir merkez
bankasının sorun çözme yeteneği sınırlanmış demekti. Yani satrançtaki ‘açmaz’
örneği aynen burada da geçerliydi. Kurlar ve ülkenin riskini gösteren CDS
primleri daha hızlı yükselmeye başladı. Piyasa, Dolar kurunda 2,40’a CDS
priminde 2,80’e gelip dayandı.
Merkez Bankası’nın
faiz artırımı
İşte böyle bir ortamda 27 Ocak günü Merkez Bankası ertesi
gün Para Politikası Kurulu’nu (PPK) olağanüstü toplantıya çağırdı. Bu
toplantıya çağırmanın etkisini tabloda 27 ve 28 Ocak günlerinin göstergelerine
bakarak görebilirsiniz.
Merkez Bankası PPK, 28 Ocak gece yarısı açıklanan
kararlarıyla ciddi bir faiz artışı yaptı. Haftalık repo faizini (politika
faizi) yüzde 4,5’dan yüzde 10’a, gecelik borç alma faizini yüzde 3,5’dan yüzde
8’e ve gecelik borç verme faizini de yüzde 7,75’den yüzde 12’ye yükseltti.
Burada asıl önemli olan 19.02.2013’den itibaren yüzde 4,5 olarak uygulanan
politika faizinin 5,5 puan artırılarak yüzde 10’a getirilmesidir. Yabancı
yatırımcıların dünyada merkez bankalarının uyguladığı faizleri kıyaslarken
baktıkları oran budur.
Bu yeni düzenlemenin olumlu etkileri görülmeye başlandığı
sırada hükümetten gelen yeni bazı açıklamalar yine bazı kafa karışıklıklarına
yol açtı. Alışılmamış yaklaşımları içereceği belirtilen ama bunların ne olduğu açıklanmayan
B ve C planlarından söz edilmesi bu kez sermaye denetimlerinin yapılıp
yapılmayacağı ya da döviz mevduatına ek vergi uygulanıp uygulanmayacağı
tartışmalarını gündeme taşıdı. Ardından bunların düşünülmediğini açıklamak
gerekti. Kafaların karışmış olması faiz artırımının etkisini ilk anda oldukça
frenledi.
Buna karşın Merkez Bankası’nın politika faizini artırmasının
etkisi her geçen gün biraz daha fazla hissediliyor. Kurlar gevşiyor, borsa
toparlanıyor, piyasa faizlerinde bile bir düşüş görülüyor. Çelişkili gibi görünen bu faiz düşüşü
ekonomide güven unsurunun yeniden yavaş yavaş da olsa kurulduğunu gösteriyor.
Piyasa aktörleri, Merkez Bankası’nın gerektiğinde faiz artırımına gideceğini,
yani önlem alabileceğini görmüş ve rahatlamış bulunuyorlar.
Aşağıdaki grafik 22 Mayıs 2013’den bu yana sepet kur (S Kur)
ve Merkez Bankası politika faizindeki (MB PF) gelişimi sergiliyor.
Merkez Bankası’nın politika faizi yüzde 4,50 olarak sabit
kaldığı sürece sepet kur yükselmeyi sürdürmüş görünüyor. 28 Ocak’ta politika
faizi artırılınca sepet kurda da dönüş başlamış.
Faiz savaşları ve
çıkarılacak dersler
Merkez Bankası’nın faiz artırımı, sorunu kısa dönemde
çözebilir. Kısa dönemde kurlar gevşer, CDS primi düşer, borsa canlanabilir. Ne
var ki artık gelişme yolundaki ekonomiler bir faiz savaşı içine girmiş
bulunuyor. Büyük bir olasılıkla benzer konumdaki ekonomilerden yeni faiz
artışları gelecek ve bu savaş böylece tırmanarak gidecek gibi görünüyor. Her
yeni denge eskisinden biraz daha yukarıda ve daha maliyetli olacak. Kısa dönemde ayakta kalabilmenin başka çaresi
görünmüyor. Yani bir anlamda ‘faizi artıramama açmazı’ndan kurtulduk gibi olsa
da bu kez ‘kimsenin kolay kolay kazanamayacağı bir faiz savaşı’nın içine
çekildik.
Orta – uzun dönemde ise bu açmazlara ve faiz savaşlarına
kurban gitmemenin yolu yapısal reformları yapmaktan geçiyor. Eğer biz bu kadar
dış kaynak bağımlısı bir ekonomi olmasaydık, iç tasarruflarımızı
yükseltebilseydik, faiz artırmama takıntılarından kurtulabilseydik, bu yolda
gerekli yapısal dönüşümleri en güçlü olduğumuz son on yılda yapabilseydik bugün
olan biteni izliyor ve aynı kategoride olduğumuz ekonomilere akıl veriyor
olurduk.
Yapısal reformları ilk fırsatta yapmazsak bu tür sıkıntılara
girmeye devam ederiz. Bir Çin atasözü diyor ki “Uzaktaki su yakındaki yangını
söndüremez.” O halde suyu yakına getirmek için gereğini yapalım.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202673 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.