Türkiye'deki Değişimin Sosyo - Ekonomik Analizi
1. Giriş
Türkiye, uzun süreden
beri bir değişim içinde. Sosyal yapısı, ekonomik yapısı, kültürel yapısı
değişiyor. Denilebilir ki bütün dünya değişiyor. Doğrudur ama ben Türkiye’nin
dünyadan farklı bir değişim içinde olduğunu düşünüyorum. Bazı konularda değişim
ileriye, bazı konularda geriye doğru oluyor. Hatta bazen ileriye doğru olan gelişim
geriye dönüyor bazen de tam tersi oluyor.
Türkiye’nin geçirdiği
değişimi etkileyen birçok değişken var. Bunların hepsini bu yazıda ele alıp
incelemek ve değerlendirmek mümkün değil. O nedenle bu değişimi etkileyen
önemli bazı içsel ve dışsal değişkenleri irdelemeye çalışacağım.
2. İçsel Değişkenler
Türkiye’deki değişimi
incelemeye yönelik bir modelin dört içsel değişkeni olabilir diye düşünüyorum:
Nüfus ve göç olgusu, iletişimdeki değişim, eğitimin yön değiştirmesi ve
ekonomideki model değişikliği.
2.1. Nüfus ve Göç Olgusu
İlk nüfus sayımının
yapıldığı 1927 yılında Türkiye’nin nüfusu 13,6 milyondu ve bu nüfusun yüzde
25’i kentlerde, yüzde 75’i kırsal kesimde yaşıyordu. Bugün Türkiye’nin nüfusu
76 milyon ve bu nüfusun yüzde 75’i kentlerde, yüzde 25’i kırsal alanda yaşıyor.
Demek ki aradan geçen 85 yılda bir yandan hızlı bir nüfus artışı yaşanırken bir
yandan da kırsal alandan kentlere çok büyük bir göç gerçekleşmiş.
Nüfus açısından
baktığımızda 85 yılın özeti Türkiye’nin köylülükten kentliliğe geçişi
gerçeğinden ibarettir. Bu büyük bir değişim. Bu değişim ekonomik sorunlardan
kaynaklandığı gibi aynı zamanda büyük ekonomik sorunlar da doğuruyor.
Türkiye’nin değişimi
üzerinde nüfus artışı kadar göç de çok etkili. Burada da ekonomi çok ağırlıklı bir
etki taşıyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1923’de Osmanlı İmparatorluğu’ndan
devraldığı yapıda GSYH, yani ekonominin bir yıl içinde üretebildiği bütün mal
ve hizmetlerin piyasa fiyatı cinsinden toplam değeri, 570 milyon dolardı. Bunun
yüzde 40’ı tarım kesiminde üretiliyordu. Tarım kesimi, en azından göreli
olarak, nüfusu besleyebilecek durumdaydı. Göreli olarak sözünden kastettiğim
öteki kesimlerin (sanayi ve hizmetler kesimleri) yarattığı gelirin tarım
kesiminden düşük kalması konusudur. Bugünkü Türkiye’nin GSYH’sı yaklaşık 800
milyar dolar. Bunun yalnızca yüzde 9’u yani kabaca 70 milyar dolarlık bölümü
tarım kesiminde üretiliyor. Yani tarım kesimi artık göreli olarak bile çekici
bir alan olmaktan çıkmış bulunuyor. Bunun sonucu olarak tarım kesiminde
istihdam hızla düşüyor.
Aşağıdaki tablo tarımda
istihdam edilen nüfusun gelişimini gösteriyor (Kaynak: TÜİK, DPT.)
Yıllar
|
Tarım Kesiminde İstihdam (%)
|
1923
|
70
|
1997
|
42
|
2002
|
35
|
2006
|
27
|
2011
|
25
|
Bu tablonun ortaya
koyduğu gerçek tarım kesiminin istihdam açısından yetersizleşmesi sonucu
buradan açığa çıkan insanların sanayi ve hizmetler kesiminde iş bulabilmek için
kentlere göç etmeleri olgusudur. Ekonomide belirli bir gelişme sürecine
girildiğinde tarım kesiminin hem üretim hem de istihdam olarak küçülmesi, buna
karşılık sanayi ve hizmetler kesimlerinin genişlemesi “yapısal değişim” olarak
adlandırılıyor. Yani karşımızda göçle sonuçlanmış bir yapısal değişim olgusu
var.
Göçün birçok nedeni var
kuşkusuz ama ekonomik gelişmeler sanki bütün öteki etkilerden daha fazla
ağırlık taşıyor gibi görünüyor. 1997’de tarım kesimindeki istihdamın oranı
yüzde 42 iken 2011’de bu oran yüzde 25’e düşmüş bulunuyor.
Göç edenlerin bir bölümü
kendi köylerinin bağlı olduğu kentlere bir bölümü büyük kentlere göç etti.
Kendi köylerinin bağlı olan kentlere göç edenlerin bir bölümü orada da durmayıp
bir süre sonra büyük kentlere göç ettiler. Kırsal kesimden kentlere göç
edilmekle kentli olunmuyor. Çoğu insan göç ettikleri kentlerde gecekondular
yaptı ve oralara yerleşti. Zaten kültürel farklılıklar taşımalarının yanı sıra
böyle bir eğreti yerleşim nedeniyle kendilerini oraya ait hissedemediler. Sanki
bir çeşit geçici görevle oraya gelmişler de süre dolunca kendi köylerine
döneceklermiş gibi yerleştiler. Öyle olunca kent kültürünü benimsemeye oraya
ait olmaya çaba göstermek yerine ait olabileceklerini düşündükleri tek yer olan
camide buluşarak geleceklerini belirlemeye yöneldiler.
Göç edip de
gecekondulara yerleşenler tapusuz ve iskân belgesiz gecekondularda oturdukları
için kendilerini hiç bir zaman güvende hissetmediler. Devletin bu büyük göçü
karşılayıp bu insanları yönlendirmek için hiçbir hareketi ve çabası olmadı.
Yalnızca seçim öncelerinde bu gecekonduların bir bölümüne tapu verildi, yolları
yapıldı, su, elektrik, doğal gaz getirildi.
Göçle gelenlerin
gecekondularını yapıp yerleştikleri yerlerin bir bölümü kentlerin en değerli
arazilerini oluşturuyor. Örneğin İstanbul’da Sarıyer, Tarabya sırtları, Beykoz
gibi ormanlık alanlar bu gecekondularla dolu. Bu araziler kişisel mülke konu
olmayan Hazine arazileri olduğu için ve orman yapısı kaçak yapıları sakladığı
için oralara yerleştiler. Zamanla buralara yerleşim kabul görmeye ve hatta bazı
ev sahiplerine tapu verilmeye başlanınca gecekonduların yerlerini evler,
villalar, apartmanlar almaya başladı. Ne var ki bunların çoğu halen tapusuz ya
da iskân izni bulunmuyor. Tapusuz oldukları ya da iskân izinleri bulunmadığı için
sahipleri her an mülklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya bulunuyor ve o
nedenle de çevreye gereken özeni göstermiyor.
Bu göçlerin ve
gecekonduların yapılmasıyla kentlerin içinde ve çevresinde oturduğu yere ait
olmadığını düşünen, tapusu ya da iskân izni olmadığı için sürekli devletten
(belediyeden) korkan insanların yaşadığı büyük alanlar oluştu. Böyle bir
durumda insanlar aynı kaldırımları üçüncü defa döşeyerek yandaşlarını zengin
eden belediyelere ses çıkaramıyor. Çünkü ses çıkarmaya kalksa belediye ona
evinin tapusuz ya da iskân izinsiz olduğunu hatırlatıverecek.
2.2. İletişimdeki
değişim
Dünya tarihinde üç
önemli devrim var: (1) Yaklaşık on bin yıl kadar önce başlayan neolitik devrim,
yani insanın yerleşik yaşama geçerek tarıma başlayarak, hayvanları
evcilleştirerek üreticiliğe de geçmesi. (2) Yaklaşık 150 yıl kadar önce
başlayan sanayi devrimi, yani o zamana kadar atölyelerde tek tek yapılan
üretimin yerini kitlesel üretimin alması. (3) Yaklaşık 15 – 20 yıllık bir
geçmişi olan elektronik iletişim devrimi yani internet kullanımının yaygınlık
kazanması.
İlk devrim, yani
neolitik devrim bu topraklarda ortaya çıktı. Suriye’de Jericho ve Türkiye’de
Hacılar ve Çatalhöyük ilk yerleşim örnekleri arasında yer alıyor. Yani bu
topraklarda yaşayanlar bundan on bin yıl kadar önce başlayan neolitik devrimin
öncüleri oldular.
Türkiye, ikinci devrimi
yani sanayi devrimini zamanında yakalayamadı. Sanayi devrimi 1850’lerde
İngiltere’de başlayıp Avrupa’ya yayıldı, sonra da dünyanın başka ülkeleri bu
devrime adapte oldular. Osmanlı İmparatorluğu o sıralarda bambaşka konularla
uğraştığı için bu gelişmeye yabancı kaldı. Sanayi devrimi Türkiye’ye ancak 20.
yüzyılda gelebildi.
Adından da anlaşılacağı
üzere devrim çok önemli bir gelişme. Devrimin başlangıcında dışarıda kalınınca
sonradan yakalansa bile etkisini yerli yerine oturtmak mümkün olmuyor.
Türkiye üçüncü devrimin,
yani elektronik iletişim devriminin dışında kalmadı. Gelişmiş ülkelerle
karşılaştırılınca geride kalmış görünse bile kendi kategorisinde iyiye yakın
bir konumda görünüyor.
Neolitik devrimin bu
topraklarda filizlenmesi bu topraklarda birçok uygarlığın yeşermesine yol açtı.
Sanayi devriminin kaçırılması Türkiye’nin geri kalmış ülkeler arasına girmesi
sonucunu getirdi. Elektronik iletişim devriminin kıyısından kenarından
yakalanmış olmasının neler getireceğini önümüzdeki yıllar gösterecek. Ama
bugünden görünen o ki sosyal medya, ülkenin haberleşme, iletişim sorumluluğunu
taşıyamayan geleneksel medyanın yarattığı boşluğu büyük ölçüde doldurmuş bulunuyor. Bence Türkiye’yi dünyadan farklı kılan gelişmelerden birisi de
iletişim devrimini bu şekilde kullanabilmiş olması.
2.3. Eğitimin yön
değiştirmesi
Eğitimi ikiye ayırarak
incelemek gerekir diye düşünüyorum. İlk ayrımda Türkiye’nin en parlak
gençlerinin nasıl bir eğitime yöneldikleri ve bunda neyin etkili olduğuyla yola
çıkmak, ikinci ayrımda ise ortalama eğitimi neyin etkilediğine bakmak gerekir.
Türkiye’nin en parlak
gençleri büyük ölçüde ekonomik eğilimlere göre hareket ettiler. Mühendisler,
1950’ler ve 60’larda Türkiye’de “Teknik Personel” adı altında istihdam
edilirdi. 1967’de herhangi bir Devlet dairesinde çalışan bir üniversite
mezununun maaşı 495 TL idi. Buna karşılık mühendisler 90 TL net yevmiye
alırlardı (yani aylık kazançları 2700 TL idi.) O zaman özel kesim de bu kadar
gelişmiş ve çeşitlenmiş değildi. Hemen herkes devlete girmeye bakardı. Aradaki
bu büyük fark herkesin mühendis olma arzusuyla yanıp tutuşmasına yol açardı.
Ben ilkokuldayken öğretmen sınıfa sormuştu “Ne olmak istiyorsunuz” diye.
İtfaiyeci olmak isteyen bir çocuk dışında kızı erkeği herkes mühendis olmak
istediğini söylemişti. Bunun nedeni o yüksek maaşlardı. Gerçekten de 1950’li
60’lı yılların en parlak gençleri mühendis oldular. Türkiye’nin müteahhitlik
sektöründe dünya çapında bir başarı yakalamasının altında bu tercihlerin
önemli etkisinin olduğunu düşünüyorum.
Birkaç yıl önce tıp
dalında iki önemli buluştan söz edildi. Gerçi birisini bulan kişi doktor ya da
eczacı değil ama bizim laboratuarlarda bulunmuş. Bunlardan ilki kanamayı anında
durduran bitkisel kökenli bir karışım, ikincisi ise kanserli hücreleri belirli
bir derecenin altına inerek dondurup öldürmeyi sağlayan bir yaklaşım. Dünyanın
bütün ordularının ilk buluşun peşinde koştuğu, ikinci buluşun ise böbrek ve
karaciğer kanserlerinde çok etkili olmasının beklendiği ifade ediliyor. Ben de
aşağı yukarı beş altı yıldır Türk doktorlarının tıp alanında bir takım
buluşlara imza atmalarını bekliyordum. Çünkü Tıpkı 1950’ler ve 60’larda en
parlak lise mezunlarının mühendisliği tercih etmesi gibi 1970 ve 80’li yıllarda
da en parlak lise mezunları tıp eğitimini tercih etmeye başladı. Bunda da
doktorların o dönemde iyi para kazanmalarının etkisi oldu.
1990’lar ve 2000’lerin
en gözde mesleği elektronik mühendisliği oldu. Bu kez liselerin en parlak
öğrencileri oraya gitmeye başladılar. Onun da nedeni büyük ölçüde ekonomik. Çünkü
elektronik mühendisliği okuyanlar yalnızca kendi mesleklerinde değil, ileri
matematik bilgileri nedeniyle, başka dallarda da, örneğin finans alanında,
başarı kazanabiliyorlar. Dolayısıyla en yüksek para getiren işlere
girebiliyorlar.
Buradan şu sonucu
çıkarıyorum. Türkiye’nin en parlak öğrencileri en çok para getiren işlere
gitmeyi tercih ediyorlar. Yani eğitimde asla planlanmamış ama ekonominin, ya da
daha açık bir ifadeyle piyasanın isterlerine göre biçimlenmiş bir yöneliş söz
konusu.
Buna karşılık bu en
parlak öğrencileri bir kenara bırakırsak ortalama bir insanın eğitimiyle ilgili
sorunlarımız geçmişe göre daha fazla artıyor. Kırsal kesimden kente yönelen
büyük göçün getirdiği kırsal kültürün ve kentte hissedilen dışlanmışlık
duygusunun etkisiyle göç edenler çocuklarını daha çok imam hatip liselerine
gönderiyorlar. Talep çok olunca da daha çok imam hatip lisesi kuruluyor.
Buralarda verilen eğitim din konularını ele almanın yanı sıra çevre baskısını
da yansıttığı için bilimsel ve analitik olmaktan çok dinsel bir ağırlık
taşıyor. Ezbere dayalı, analitik yorumlardan uzak, niçin ya da nasıl diye
sormasını bilmeyen bir kuşağın gelmesi değişen Türkiye’nin en önemli
değişkenlerinden birisini oluşturuyor.
Türk insanının ortalama
eğitim süresi artıyor. Buna karşın eğitim kalitesinin artmadığı da bir gerçek.
Bunu görebilmek için OECD üyesi ülkelerin öğrencileri üzerinde yapılan PISA
testlerine bakmak yeterli (Kaynak: OECD.)
Test konusu
|
2006
Sıra
|
2009
Sıra
|
2012
Sıra
|
Bilim
|
29
|
33
|
32
|
Matematik
|
29
|
33
|
32
|
Okuma
|
28
|
32
|
31
|
Toplam ülke sayısı
|
30
|
33
|
34
|
Türkiye 34 OECD üyesi
ülke arasında sonlarda yer almaktan kurtulamamış.
2.4. Ekonomideki model
değişikliği:
1980’ler Türkiye’nin
ekonomiyle başlayan ve hızla öteki alanlara yayılan bir dışa açılma ve sistem
değişikliğine girdiği yıllar oldu. 1980’lerden itibaren insanlar daha fazla
yurt dışına çıkmaya başladılar, daha fazla yurt dışıyla temas kurmaya
yöneldiler. Dışarıyla rekabet ilk kez o dönemde fark edildi. O ana kadar
rekabet hep içeride kendi kendimizeydi.
1980’lerin en önemli
özelliği bence kapitalizmin ilk kez bu kadar yakınımıza kadar gelmiş olmasıydı.
İnsanlar eskiden belki de korkudan oy veremedikleri siyasal oluşumlara daha
rahat oy vermeye başladılar. Bu da değişimi hızlandırdı. Türkiye kapitalist
olamadı belki ama kapitalist sistemi ilk kez benimsedi. Buna karşılık
kapitalist sistemi tam anlamıyla kurabilmek büyük sanayici ve tüccarların varlığını
gerektiriyor. Oysa Türkiye’de büyük sanayici ve tüccardan daha fazla esnaf
vardı. O nedenle Türk tipi kapitalizm bir çeşit esnaf kapitalizmine dönüştü.
Türkiye’nin
değişimindeki en önemli dönüm noktalarından birisi de 2001 yılında yaşanan
büyük ekonomik krizdir. Türkiye, 2001 krizi sonucunda GSYH’sının dörtte birini
kaybetti. On binlerce insan işsiz kaldı, 2000 yılında yüzde 6,5 olan işsizlik
oranı 2002’de yüzde 10,3’e tırmandı, işini kaybetmeyenlerin geliri düştü,
ücretleri azalanlar, işlerini de kaybetmemek için seslerini çıkaramadı, pek çok
insan bankalara olan kredi borçlarını ödeyemedi, binlerce işyeri kapandı,
insanlar korktular, sindiler, aç kaldılar. Ve sonuçta fedakârlıklara razı hale
geldiler.
2001 krizi iki önemli
sonuç yarattı: (1) İşini kaybeden birçok insan için para kazanmak en önemli
değer halini aldı. Bu insanlar bunu geçmişte belki de hiç bu biçimde
düşünmemişlerdi. (2) Krizin faturası geçmişin merkez sol ve merkez sağ
iktidarlarına çıkarıldı.
Hiçbir konu tek bir
değişkene indirgenebilecek kadar basit değildir. Ama 2001 krizinin yarattığı
sonuçlar AKP’ye iktidar yollarını açan en önemli değişkenlerden birisi gibi
görünüyor. Bu iddiamı seçimlerden sonra yapılan anketlerin sonuçları da
doğruluyor. Çünkü insanlar, AKP’ye oy verme nedenleri arasında en çok ekonomik
nedenleri işaretlediler.
2001 krizinin bir başka
önemli ekonomik etkisi Türkiye’nin büyüme modelini değiştirmesidir. Türkiye, bu
krize kadar bütçe açığı veren, kamu kesimini borçlandıran bir büyüme modeli
uyguluyordu. Krizden sonra, iktidarın AKP’ye geçmesiyle birlikte Türkiye, bütçe
açığı yerine cari açık veren, kamu kesimi yerine özel kesimi borçlandıran yeni büyüme
modeline geçiş yaptı. Aşağıdaki tablo bu geçişin sonuçlarını oranlarla
gösteriyor.
Tablodan dış borçlanmanın ağırlığının kamu kesiminden özel kesime geçmiş olduğu açık bir biçimde görülebiliyor. 1990 yılında Türkiye’nin toplam dış borç stoku 49 milyar dolar iken bu tutar 2002’de 130 milyar dolara, 2013’de 373 milyar dolara çıkmıştır. Dolayısıyla düşük kalmış bir dış borç stoku içinde kamu kesimi payı ile özel kesim payı yer değiştirmiş değildir. Bir yandan dış borç stoku artarken bir yandan da bunun içinde özel kesim payı hızla yükselmiş durumdadır.
Türkiye, yaşadığı
değişimi ekonomiye bu şekilde bir model değişimiyle yansıtmış ama hiçbir zaman
“açık vermeden büyüme modeli” üzerinde düşünmemiş, bunu sağlayacak yapısal
reformlara girişmemiştir. Türkiye’nin dönem boyunca yaptığı tek yapısal reform
bankacılık reformudur. Onu da kendi isteğiyle değil, 2001 krizinin ve IMF’nin zorlaması
sonucunda yapmıştır.
2.5. İçsel Değişkenlerin
Yarattığı Etkiler:
Bu dört değişkenin
yarattığı üç etki olduğu kanısındayım. Bunların hepsi birbirine bağlı: İnsan
değişiyor, toplum değişiyor, ekonomi değişiyor.
Türk insanı geçmişe göre
farklı bir konumda bulunuyor bugün. Her şeyden önce nüfusun çoğunluğu kırsal
kesimden kentlere gitmeye uğraşıyor. O kadar büyük ve hızlı bir göç söz konusu
ki kırsal kesimden kentlere göç edenlerin kentli olması hemen söz konusu olmuyor.
Hatta zaman içinde köylülerin kentli olması kadar kentliler de köylü olmaya
başlıyor, yani bir sentez çıkıyor ortaya. Bugün fantezi müzik olarak
adlandırılan müzik türünün henüz göçün bu boyutlara varmadığı 1960’larda İstanbul,
Ankara ya da İzmir’de bırakın beğenilmesini çalınması bile söz konusu olmazdı.
Demek ki kültürel etkiyle insan değişiyor.
Eskiden yasak olan
birçok şey artık serbest oluyor ve toplum başı açık ve örtülü kadınları bir
arada görmeye yavaş yavaş alışıyor. Değişimin hoşgörü çerçevesinde gelişmesi
kuşkusuz olumlu bir gelişme olarak alınmalı. Düne kadar Köşk’te türban olur mu
olmaz mı konusunu tartışan toplum bugün Köşk’teki türban resmigeçidini sessiz
bir biçimde izliyor. Bu sonuca bakınca iki şeyden birisinin yanlış olduğu anlaşılıyor:
Ya türbana gösterilen tepki yanlıştı ya da bugünkü duruma karşı tepkisiz
kalınması yanlış. “İki yanlış bir doğru etmez” diye bir Türk Atasözü vardır.
Tuhaf bir biçimde Türk toplumunda konu ne olursa olsun o atasözüne inat iki
yanlış bir doğru ediyor.
Değişim bazen olumlu,
bazen olumsuz yöne doğru gidiyor. Ne var ki bu değişim öylesine hızlı,
şaşırtıcı ve değerleri öylesine sarsıcı ki kırsal kesimden kente geldiğinde
zaten bir kültür darbesi yemiş olan insanlar, toplum içinde yer almak yerine
daha dar bir takım topluluklarda yer almaya çabalıyorlar. Kentlerde filanca
bölgeden ya da falanca küçük kentten göç edenlerin bir arada yaşadıkları
mahalleler oluşuyor. Hemşeriliğin yanı sıra tarikat yoldaşlıkları da öne
çıkıyor. Kendilerine yol gösteren, yardım eden bir devleti karşılarında
bulamayan insanlar, bir takım şeyhlerin peşine takılıyor ve çocuklarını da o
kültür içinde yetiştiriyorlar. Böyle bir ortamdan bilimsel bir atılımın çıkma
olasılığı sıfıra yakındır.
Bu değişimlerin olduğu
bir ortamda bana sorarsanız 1980’lerden başlayarak en büyük değişim ekonomide
oluyor. 1980’lere gelinceye kadar büyük ölçüde içine kapalı, devletin ağırlıkta
olduğu, ithal ikamesine dayalı ekonomik yapı artık çözülüyor. Sanayi devrimini
yakalayamadığı için kapitalizme de geçememiş olan Türkiye şimdi artık bir
kapitalizm benzeri modelin içinde ilerliyor. Bu model eski karma ekonomi
modelinden oldukça farklı bir model. Eski model rıza gösterme esasına
dayanıyordu. Yeni model her şeyi talep etme esasına dayanıyor. 1970’ler yağ,
tuz, ekmek kuyruklarıyla geçti. Bugün bırakın bu tür mallarda kuyruk olmasını
lüks sayılan malların bulunmaması bile toplumda daha fazla yankı yaratır. O
dönemde Türk insanı kaderine razıydı, bugün öyle değil. Türkiye artık tam
anlamıyla bir tüketim toplumuna dönüşmüş bulunuyor.
Kentlileşme aynı zamanda
burjuvaziyi de doğurur. Avrupa, kentlileşme olgusunun ardından ticaret ve
sanayi burjuvazisini ortaya çıkarmıştır. Kültürüyle, bilime saygısıyla, sanata
desteğiyle burjuvazi toplumu ileri götüren bir güçtür. Bizde böyle olmadı.
Bizde ticaret ve sanayi burjuvazisi hiçbir zaman doğmadı. Çok az sayıda gerçek
anlamda ticaret ve sanayi burjuvası var Türkiye’nin. Bizde ortaya çıkan burjuvazi,
esnaf burjuvazisi oldu. O nedenle de kültürde, sanatta, bilimde ileri gitmek
bir yana geriye döndü Türkiye.
Bu yeni model para
kazanmanın en büyük değer haline geldiği ve kimin parası çoksa onun en çok
itibarı göreceği bir model. Öyle olunca da örneğin laiklik tartışmaları toplum
üzerinde pek fazla etki yaratmıyor. Eskinin siyasal partilerinin pek göremediği
gelişme bence bu. Parti tutmayan bir vatandaş ekonomi iyi gittiği sürece
siyasal iktidarı destekleyeceğini söylüyor. Ne zaman söylüyor bunu? Seçimde
söyledi. Türkiye’deki seçmenlerin yüzde 47’sinin laiklik konusuna önem
vermediğini sanmıyorum. Ama ekonomideki başarı o korkuları ikinci plana itiyor.
Aşağıdaki tabloda
1923’de Cumhuriyetin ilanından bugüne ekonomide yaşanan değişimi göstergeler
eşliğinde sunuyorum. 2002 ile 2006 arasındaki değişime AKP iktidarı sırasında sağlanan
değişim olarak bakmak gerek (Kaynak: TÜİK.)
Nereden
Nereye
|
1923
|
2002
|
2012
|
GSMH
|
570 milyon $
|
231
milyar $
|
786
milyar $
|
Kişi
Başına GSMH
|
47.5 $
|
3,492 $
|
10,497 $
|
İhracat
|
51 milyon $
|
39
milyar $
|
163
milyar $
|
İthalat
|
87 milyon $
|
48
milyar $
|
229
milyar $
|
Tarım
/ GSMH
|
% 43
|
% 13
|
% 9
|
Sanayi
/ GSMH
|
% 11
|
% 27
|
% 30
|
Hizmetler
/ GSMH
|
% 46
|
% 60
|
% 61
|
İnsanlar bu tabloya oy
veriyorlar. Ekonomideki görünümün iyileşmesi diğer bütün kaygıları ikinci plana
itiyor. Demokrat Parti’nin on yıllık iktidarının ilk 5 yılında da aşağı yukarı
benzer bir görünüm vardı.
3. Dışsal Değişkenler
Bu modelin en önemli dışsal değişkenlerini küreselleşme, çevre ve iklim
koşullarında olası değişimler ve Türkiye’nin orta doğudaki yeni konumu olarak
sıralamak mümkündür.
3.1. Küreselleşme:
Ben küreselleşmeyi
kapitalizmin sistem ve kültürünün dünyaya yayılması olarak tanımlıyorum. Bu
anlamda eski sosyalist ülkelerin, sosyalist sistemi muhafaza ettiklerini iddia
etseler bile, altyapıyı oluşturan ekonomik sistemlerini değiştirerek, yani
piyasa ekonomisi düzenine geçerek burada yer almalarını küreselleşmeye katılımları
olarak alıyorum.
Küreselleşme pek çok
şeyi değiştirdi. Her şeyden önce sermaye hareketleri küresel sistemde serbest hale
geldi. Bu durum, sermayenin Amerika’dan Çin’e, Hindistan’dan Güney Afrika’ya
kadar serbestçe hareket edebilmesine, getiri nerede yüksekse oraya akmasına yol
açtı. Gelişme yolundaki ekonomiler için ilk bakışta yararlı görünen bu gelişme,
bir yandan da sistemin hastalıklarını kolayca her tarafa bulaştırmasının önünü
açtığı için tehlikeler de yarattı. Eskiden bir ülkede ortaya çıkan bir ekonomik
rahatsızlık o ülkede ya da en fazla bölgede rahatsızlık yaratırken şimdi bir
anda küresel sistemin tamamını tehdit edebiliyor.
Küreselleşmeyle birlikte
beklenti yönetimi kavramı ortaya çıktı. Eskiden pek çok gelişme mekanik
yaklaşımlarla yorumlanmaya çalışılırdı. Sosyal ve ekonomik yapı bir motor gibi algılanır,
gaza basınca harekete geçen, frene basınca duran bir yapıda düşünülürdü. Zaman
içinde beklentilerin bu yapıları etkilemede ne denli önemli olduğu anlaşılmaya
başlandı. Ve o aşamada beklentiler analize dâhil edildi. İş analizle kalmadı,
küreselleşme beklenti yönetimini kattı işin içine. Neresinden ve nasıl bakarsak
bakalım beklenti yönetimi biraz manipülasyon demektir. Bunu iyi yönetenler
şirketlerinin değerini artırdı, yetkilerini artırdı ya da oylarını artırdı. Bu
işin üstadı Amerikalılardır. O nedenle birçok ülkenin ya da şirketin yöneticisi
bu deneyimden yararlanmak üzere Amerikalı hocalardan kısa dersler almaya
başladı. Harvard bu tür eğitimin odak noktası haline geldi. Harvard’a gidip bir
haftalık bir programda bir kaç şirketin ortak deneyiminden türetilmiş
genellemeleri ders olarak alan ve dönüşte size anlatan birçok insan var.
Bunların bir bölümü aslında sizin ondan çok daha iyi bildiğiniz şeyleri size
çok daha renkli bir biçimde anlatarak sizi etkiliyor. Tıpkı bunun gibi
beklentilerinize yön veren insanlar her şeyi yönetmeye başladılar. Gün gelip de
gerçekle beklenti arasında fark ortaya çıktığında küreselleşmenin yeniden
köşeleşmeye başlaması söz konusu olabilir. Bu, öncelikle gelişme yolundaki
ülkelerde görülebilir. Çünkü oralarda yaratılan beklentiler çok değişik. Ne var
ki bu benim deyimimle “Harvardism modasına uyarak siyaset yapanlar şu sıralarda
oldukça önde gidiyorlar.
3.2. Çevre ve İklimin
Değişmesi:
Dünyada çevre ve iklimde
büyük değişiklikler yaşanıyor. Yağış düzenleri değişiyor, hava sıcaklıkları
farklılaşıyor, mevsimlerde kaymalar ortaya çıkıyor. Bunun geçici bir olgu mu
olduğu yoksa küresel ısınmanın yarattığı bir sonuç olarak kalıcı bir durum mu
olduğunu henüz bilmiyoruz. Ama bu değişimler kalıcı olacaksa en fazla
etkileyeceği ülkelerden birisi Türkiye olacak.
Anadolu’da büyük bir
imparatorluk kurarak zamanın en büyük imparatorluğu olan Mısır’ı Kadeş
savaşında dize getirmiş olan Hitit İmparatorluğu’nun egemen olduğu M.Ö. 1650
ile M.Ö. 1200 arasında Karadeniz’den başlayarak Ege’ye kadar boylu boyunca
Anadolu’yu geçerek uzanan Karaağaç ormanlarının var olduğu biliniyor. Bu
ormanlar M.Ö. 1200’lerde tümüyle yok olmuş. Hititlerin yıkılış nedeni de aynı
tarihe denk geliyor. O tarihlerde uzun süren bir kuraklığın Anadolu’yu esir
ettiği biliniyor. O kadar ki Hititler Kadeş savaşından sonra dostluk antlaşması
imzaladıkları Mısır’dan yardım istemişler. Dönemin Mısır Firavunu Merneptah
şunları yazdırmış tapınakların duvarlarına “Hatti ülkesine gemilerle tahıl
yolladım.” Bu geçici bir kuraklık dönemiydi ve Anadolu’da sıklıkla karşılaşılan
bir durumdur. Küresel ısınmayla birlikte bu kuraklıkların süreklilik gösterme
olasılığı büyüyor.
İster küresel etki
olsun, isterse de onun dışında oluşmuş bir uzun süreli kuraklık söz konusu
olsun bu iklim değişikliğinin Türkiye’yi son derecede olumsuz etkileyeceğini
söylememiz mümkün. Yapılan araştırmalar Türkiye’nin çölleşmeye gidiş sürecinde
olduğunu ortaya koyuyor. Bunun ekonomimize önemli etkileri olacak.
3.3. Türkiye'nin
Ortadoğu'daki Yeni Konumu:
Türkiye’nin öteden beri
komşularıyla ilişkileri sıkıntılıdır. Suriye ile uzun yıllar düşmanlık yaşandı
sonra ilişkiler düzeldi derken son dönemde tamamen bozuldu. İran ile ilişkiler
hiçbir zaman iki tarafı da tatmin edecek düzeyde olmadı. Irak konusu başka
sorunlar taşıyor. Rusya ile bazen iyi bazen kötü ilişkiler yaşadık.
Balkanlar’daki komşularımızla ise hiçbir zaman kalıcı dostane ilişkiler içinde
olmadık.
Son döneme girilirken
sloganımız “komşularla sıfır sorun politikası” idi. Başlangıçta bu yolda biraz
yol alınmış olsa da bugün, başladığımız noktadan bile daha geride bir yerde
bulunuyoruz.
Ortadoğu, enerji
kaynakları nedeniyle en önemli bölgelerden birisi konumunda bulunuyor. Bu
bölgenin sorumluluğu başlangıçta Mısır ile İsrail arasındaki işbirliğinde
arandı. Tutmayınca ABD burada liderliği doğrudan ele alarak Irak’a müdahale
etti. Deneyimleri kötü sonuçlanınca yeni bir bölgesel lider aramaya başladı.
Türkiye, Ortadoğu ve hatta Orta Asya bölgeleri için bölge lideri olabilirdi.
Türkiye, bölgenin en güçlü ekonomisiydi. Orta Asya ülkeleri nezdinde yüksek bir
kredibiliteye sahipti. İsrail ile pek bir sorunu yoktu. Bölgenin batıya en
yakın sisteme sahip ülkesiydi. Demokrasi ve insan hakları konusunda bazı
sıkıntıları olsa da bölgenin en ilerisi ve batıya en yakın olanıydı. Bu durumda
Türkiye ile İsrail, ABD’nin Büyük Ortadoğu Projesini uygulamakta bölgesel
taşeronları olabilirdi. ABD, Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) çerçevesinde bu
stratejiyi uygulamaya koydu.
İlk aşamada Türkiye’nin
batıyla ilişkileri sağlamlaştırılmaya başlandı. AB ile müzakerenin başlaması bu
aşamadaki dönüm noktasıdır. İkinci önemli aşama Türkiye’ye, G 20
ülkeleri arasında yer verilmesidir.
Sonra Türkiye’nin İslam kimliği
öne çıkarılmaya başlandı. Böylece Ortadoğu halkları üzerindeki kredibilitesi
geliştirildi. Ardından İsrail ile ilişkilerin bir parça soğutulması projesi
devreye girdi. Bunun sonucunda Türkiye’nin Araplar nezdinde eskiden oldukça
düşük olan kredibilitesi biraz yükseldi.
Böylece Türkiye, küresel
sistemin Ortadoğu ve Orta Asya bölge sorumluluğunu ortaklaşa üstlenebilecek
konuma taşınmış oldu. Bu rolün kazançlı görünen ama yüksek riskler taşıyan bir
rol olduğu ve Türkiye’nin bu rolü iyi oynarsa küresel sistemde önemli bir
oyuncu olabileceği ama iyi oynayamazsa çok sıkıntılı bir duruma düşebileceği
görülüyordu. Türkiye bu risklere karşın bu rolü oynamaya girişti.
3.4. Dışsal Değişkenlerin Yarattığı Etkiler:
Türkiye ekonomisi, diğer
ekonomiler gibi küreselleşmeden nasibini aldı. Bu bazen olumlu bazen olumsuz
oldu. Bundan 15 yıl öncesinde hayal bile edemeyeceğimiz miktarda yabancı
sermaye geliyor Türkiye’ye. Küreselleşmenin en olumsuz etkisi ise farklı
ülkelerde, özellikle de büyük gelişmiş ülkelerde, görülen ekonomik sıkıntıların
ya da alınan kararları kısa sürede öteki ülkeleri de etkileyebilmesi şeklinde
karşımıza çıktı. Bunun en tipik örneği 22 Mayıs 2013’de ABD Merkez Bankası
Fed’in almayı planladığını açıkladığı tahvil alımını kısma kararıdır. Bu karar
küresel piyasaları ve dolayısıyla Türkiye’yi de önemli şekilde etkiledi (hala
da etkilemeye devam ediyor.)
Türkiye’nin Orta
doğudaki yeni konumu biraz dışsal biraz da içsel bir gelişme olarak
belirtilebilir. Dışsallığı bizi bu role ABD’nin itmiş olmasından, içselliği ise
siyasal iktidarın bu role hiç itiraz etmeden soyunmasından kaynaklanıyor.
Cumhuriyet’in kurulduğu tarihten itibaren uzun süre dış gelişmelere tarafsız
kalmaya yönelmiş bir ülkenin birdenbire bu tür bir düzenlemede aktif rol alması
da çok önemli değişimlerden birisi. Ne var ki Türkiye bu rolü iyi oynayamadı.
Şu sıralarda Orta doğuda üstlenmeye uğraştığı ağabey – lider konumundan
uzaklaşmış bulunuyor.
4. Sonuç
Türkiye, Cumhuriyetin
kurulduğu günden bu yana sosyal, ekonomik ve kültürel bir değişim yaşıyor. Bu
değişimin ekonomi açısından birçok dönüm noktası var. Değişimin giderek
hızlandığı ve farklılaştığı son 35 yılda yaşanmış üç dönüm noktası önemli: İlki
1980’lerde başlayan ekonomik sistem değişikliği. Türkiye, 1980’lere kadar arada
bir değişim denemesi geçirmiş olsa da kamu kesimi ağırlıklı karma ekonomik
yapıyı 1980’lerden başlayarak özel kesim ağırlıklı hale getirmeye yöneldi ve bu
alanda epeyce yol aldı. İkincisi 2001 ekonomik krizidir. Bu kriz eski yapıyı ve
dayanaklarını büyük ölçüde tasfiye ederek, paranın en kutsal değer haline
gelmesine yol açtı. Kanımca AKP’nin iktidara gelişinde 2001 ekonomik krizi son derecede
ağırlıklı bir role sahip. İlk iki değişim sonuçta bir esnaf iktidarına zemin
hazırladı. Üçüncüsü ise Türkiye’nin, ABD’nin güdümündeki Büyük Ortadoğu
Projesi’nde rol almasıdır.
Daha önce sanayici,
büyük çiftçi, tüccar, asker, bürokrat tek başına ya da birlikte temsil edilecek
şekilde iktidar olmuştu. 1960’larda işçiler iktidar olacakmış gibi görünüyordu
ama olmadı. Esnaf ise ilk kez 2002 sonunda iktidar oldu. Özal iktidarı
sırasında da iktidarda küçük bir payı olmuştu ama ilk kez tek başına iktidar
oldu. Esnaf dediğimizde mutlaka iktidar sahiplerinin esnaf olması gerektiği
anlaşılmamalıdır. Esnaflık, tıpkı bürokratlık gibi biraz da zihniyet
meselesidir. Esnaf, hem emeği hem de sermayeyi temsil eder. Halkın içinde
olduğu için dertlerini ve basit sorunlarını en iyi bilen kesimdir. Esnaf
iktidarında çözümler göçle gelip de bir türlü kentli olamamış olan geleceği
sıkıntılı algılayan insanlara yöneldi ve büyük oy desteği sağladı. Türkiye’nin
değişimi açısından dünyadaki eğilimden en fazla farklılık gösteren şey esnafın
iktidar olması meselesidir. Türkiye’nin içine girmeye çalıştığı Avrupa
ailesinde hiçbir ülkede esnaf iktidarı söz konusu değildir. Ya sermayenin
tarafındaki muhafazakârlar ya da emeğin tarafındaki sol partiler siyaset
dümenindedir. Dolayısıyla Türkiye’nin ekonomik, sosyal ve kültürel değişimi
aralarına katılmaya çalıştığı gruptan farklı bir yöne doğru
hareketlenmiştir.
Türkiye bu dönemde ABD
güdümüyle Ortadoğu’nun liderliğine soyundu. Ne var ki bu liderliği yürütemedi. Her
ne kadar şu anda Avrupa ailesine katılmayı hedeflemiş görünse de bir süre sonra
tersi söylemler gündeme gelecektir. Bir süre sonra bir yön düzeltmesi olması
kaçınılmaz görünüyor. Yani Türkiye ya Avrupa’dan başka bir yöne doğru gidecek
ya da Türkiye’yi yeniden Avrupa’ya yönlendirecek bir iktidar değişimi
olacaktır.
AKP, iktidara ekonomik kriz
sonucunda geldi, gidişi de büyük olasılıkla yine ekonomik nedenlere dayanacak.
Yani ekonomi kötüye gitmedikçe, insanlar eskiye göre kötü duruma düştüklerini
görmedikçe, AKP’nin iktidarı kaybetmesi pek olası görünmüyor. Ekonomik
krizlerde ilk ve en büyük darbeyi esnaf alır. Satışları düşer, para kazanamaz
hale gelir, hatta bir bölümü işini tasfiye eder. Esnaf ancak o zaman siyasal
iktidara desteğini çeker. İlginç bir biçimde bugün esnaf, kendi iktidarına son
verebilecek en önemli güç gibi duruyor.
NOT 1: Bu yazı, 3 Kasım 2007 tarihinde Osmanlı Bankası Voyvoda Caddesi
toplantıları çerçevesinde düzenlenen Yeni Türkiye'nin Değişkenleri başlıklı
oturumun panel tartışması bölümünde yaptığım konuşma ile 13 Kasım 2009 tarihinde Maliye Teftiş Kurulu’nun 130’uncu kuruluş yıldönümünde yaptığım konuşmanın gözden geçirilip güncellenmesiyle yazılmıştır.
NOT 2: Bu yazıdaki esnaf kavramını bir işin erbabı
olarak ele almanın yanısıra bir zihniyetin temsilcileri olarak ele aldığımı ifade
etmeliyim. O nedenle sayıları gerçekte esnaf olanlardan çok daha fazla olarak düşünülmeli.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202688 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.