Faiz Geometrisi
Faiz ve enflasyon
ilişkisi
Eğer bir kişi tasarruf edip biriktirdiği parayı bir
başkasına bir süreliğine borç olarak veriyorsa, borç veren kişi parasını
kullanmaktan vazgeçtiği süre için bir bedel ister. Bu bedel, biriktirdiği
paranın başkasının kullanımında olduğu süre içinde enflasyon nedeniyle
kaybedeceği satın alma gücünü ve bir miktar ilaveyi kapsar. Buna faiz diyoruz.
Tasarrufunu bir başkasına sadece satınalma gücü kaybı yani
enflasyon oranı karşılığında kullandıran kişi o parayı kullanarak elde edeceği
yararı bedelsiz olarak başkasına devretmiş olur. Bunu da akrabalık, arkadaşlık
ilişkisi dışında kabul eden çıkmaz. Bu durumda enflasyon oranından yüksek bir
faiz ortaya çıkar.
Nominal faiz ve reel faizin geometrik gösterimi
Nominal faiz (yani görünürdeki faiz) ile enflasyon
arasındaki fark reel faiz olarak tanımlanıyor. Düşük enflasyon oranlarında Reel
Faiz = Nominal Faiz – Beklenen Enflasyon formülüyle hesaplanırken yüksek
enflasyon oranlarında formül şu hali alıyor: Reel Faiz = (1+Nominal faiz) / (1+Beklenen enflasyon) -1
Bunu bir şekil yardımıyla gösterelim.
Şekilde faiz – enflasyon doğrusu olarak adlandırabileceğimiz
siyah çizgi üzerindeki bütün noktalar faiz ile enflasyonun eşit olduğu yani
reel faizin olmadığı (ya da sıfır olduğu) durumu gösteriyor. Örneğin A
noktasında bulunuyorsak ekonomide yüzde 5 enflasyon söz konusudur ve faiz oranı
da yüzde 5’tir. Bu noktada reel faiz sıfırdır. Reel faizin olmadığı bir durumda
kişiler uzun süre tasarruflarını getiri elde etmeden kullandırmak istemezler.
Bu durumda tasarruf yapmayacaklar demektir. O nedenle A noktası geçici bir
durumu temsil eder. Bir süre sonra bankalar tasarruf çekilişiyle karşılaşır ve
faizleri yükseltirler. Bu durumda mavi çizgi üzerindeki B noktasına geçilir,
faizler örneğin yüzde 6’ya yükselir ve dolayısıyla 1 puanlık reel faiz ortaya
çıkar.
Bir süre sonra enflasyonun yüzde 6’ya yükseldiğini ve yeniden
Siyah çizgi üzerine, C noktasına geçildiğini düşünelim. Bu durumda faizler ilk
aşamada artmazsa enflasyonla faizler yeniden eşitlenir ve reel faiz sıfıra
iner. Bir önceki süreç yeniden işlemeye başlar, tasarruflar düşer ve bankalar
zorunlu olarak faizleri arttırırlar. Bu artışla mavi çizgi üzerindeki D
noktasına geçildiğinde yüzde 6 oranında olan enflasyona karşılık faizler yüzde
7,1’e yükselmiş ve yine 1 puan dolayında bir reel faiz ortaya çıkmış olur.
Siyah çizgi ile mavi çizgi arasındaki boşluk reel faizi
gösterir. Enflasyon artmaya devam ederse reel faiz daha hızlı artma eğilimine
girer. Çünkü enflasyon artışı insanları fiyatlar daha da artmadan almayı
planladıkları şeyleri bir an önce almaya yöneltir, tasarruf yapmayı daha zor
hale getirir o nedenle faiz olarak ödenecek bedeli de yükseltir. Bazen
enflasyon faizlerin önüne geçer. Bu, bazen istemeden bazen de merkez bankasının
yönlendirilmesiyle olur. Bu durumda örneğin kırmızı çizgi üzerindeki E
noktasına gelmişsek negatif reel faiz söz konusu demektir. Siyah ve kırmızı
çizgiler arasındaki boşluk negatif reel faizi gösterir.
Türkiye’de durum
Aşağıdaki grafik, 2009’dan bu yana enflasyonla (turuncu
taralı alan) gösterge faiz (siyah çizgi) arasındaki ilişkiyi gösteriyor. Buna
göre; enflasyon düştükçe faiz düşmüş, enflasyon arttıkça faiz de artmış
görünüyor. Grafiğe göre faizin enflasyonun gerisinde kaldığı dönemlerden sonra
faizde sert düzeltmeler ortaya çıkmış bulunuyor.
Reel faiz hesaplanırken bugünkü faiz ile gelecekte oluşacak
enflasyona ilişkin beklenti esas alınır. Buna karşın ortalama vatandaş
karşılaştırmayı bugünkü enflasyonla yapar. Yani bugünkü enflasyona gelecekte de
devam edecekmiş gibi bakar. Bu bakış açısı faiz beklentisini ve enflasyona
karşı davranışları etkileyen bir bakış açısıdır.
Bazı ülkelerde
negatif reel faiz nasıl oluyor?
Faizin düzeyi konusunda Türkiye için sürekli örnek verilen
ekonomiler var. Mesela ABD ve çoğu Avrupa ülkesinde negatif reel faiz olduğu
halde nasıl oluyor da tasarruflar düşmüyor? Yukarıdan beri anlattıklarımız normal
koşullar için geçerlidir. Yani ekonominin makul bir ölçüde büyüdüğü,
enflasyonun çok yüksek olmadığı, deflasyon, resesyon, depresyon, stagflasyon ya
da slumpflasyon hallerinin bulunmadığı koşullar için geçerlidir. Eğer bir
ekonomide örneğin resesyon ya da deflasyon varsa o zaman faizlerin yüksek
kalması söz konusu olamaz. O zaman faizler ya sıfıra kadar geriler ya da hatta
bazen eksiye düşebilir. Bugün ABD’de deflasyon ya da resesyon olmasa da
likidite tuzağı benzeri bir durum var. İnsanlar para harcamak istemiyor.
Eskiden 3 yılda bir arabalarını yenileyen Amerikalılar şimdilerde 6 – 7 yılda
bir yeniler hale gelmiş. Bu durumda faizin yüksek olması söz konusu olamaz.
Faiz sıfırken bile kimse borçlanmıyor. Daha kötüsü Avrupa için de geçerli.
Avrupa’da faizler sıfır dolayında olduğu halde kimse kredi alıp bir harcama
yapmak istemiyor. Herkes para biriktirip geleceğini garantiye almanın peşine
düşmüş bulunuyor.
Bu tür kriz dönemlerinde oluşan davranışları genelleştirip
örnek olarak göstermek yanlış bir yaklaşım olur. Öte yandan bu ekonomilerin
öyle hızlı büyüme ihtiyacı da yok. Bu ekonomiler yüzde 1,5 – 2 büyüdüğünde
durumları düzeliyor. Oysa Türkiye’nin en az yüzde 5 büyüme ortalamasını
yakalaması gerekiyor. Bunu başarabilmek için yatırımlarını arttırması onu
başarabilmek için de tasarruflarını arttırması gerekiyor. Bunun da yolu birkaç
puanlık pozitif reel faizden geçiyor.
Aşağıdaki grafik 2000’den bu yana tasarrufların / GSYH’ya
oranındaki değişimi gösteriyor. Reel faiz düştükçe tasarruflar gerilemiş bulunuyor.
Türkiye’nin en önemli sorunlarından birisi budur.
Sonuç
Her ülke, her ekonomi, kendi koşullarına göre biçimlenir.
Başka ülkelerin deneyiminden referans çıkarmak doğrudur ama onları başka bir
ülke için de aynen doğru kabul edip uygulamak veya ona göre yorum yapmak doğru
değildir. Eğer öyle olsaydı Japonya’nın son 20 yılda batılı ülkelerden
çıkardığı deneyimlere göre bütçe açıkları vererek ekonomiyi canlandırma
çabaları sonuç verirdi. Japonya son 20 yılda devasa bütçe açıkları verdiği
halde ekonomisini canlandıramadı. Çünkü Japon gelenekleri, batılı geleneklere
uymuyor. İnsanlar çok daha tutucu davranış sergileyebiliyor. Bu tür sonuçları
çıkarırken aynı ülkenin geçmiş deneyimlerine bakmak daha yararlı olabilir. Faiz
ile tasarruf arasındaki ilişkiyi ortaya koyan soru şudur: 2000’ler öncesinde
Türkiye’de tasarruf oranı niçin yüzde 20’ler düzeyindeydi de 2000’ler
sonrasında düşerek yüzde 12’ler düzeyine geldi? Sorunun yanıtı için reel
faizlerdeki düşüşe bir bakmakta yarar var.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202643 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.