Ekonomi Evrensel Bir Bilim midir?
Ekonomi pozitif bir bilimdir ama dayanağı insan olan her
bilim gibi insanların davranışları, anlayışları ve yaklaşımlarından etkilenir.
İnsan davranışları, anlayışları ve yaklaşımları ise toplumun geleneklerine göre
biçimlenir. Her toplumun kendine göre farklı gelenekleri vardır. Ekonomi birçok
konuda evrensel olsa da yöresel uygulamada faklı etkilenmelere sahne olabilir
ve o nedenle de her yerde aynı sonuçları vermez. Fizik bilimlerde kanunlar,
teoriler her yerde aynı ölçülerde geçerli olabilir ama ekonomide böyle bir
kesinlik yoktur. Üstelik bu farklılıklar sadece toplumsal yapıya göre değil,
zamana göre de değişiklikler gösterir. Çünkü zaman değişir, koşullar değişir,
insan da değişir. İnsan değiştiğinde ekonomi de değişir. Düne kadar
hanehalklarının pek borçlanmadığı bir toplum olan Türk toplumu bugün borçlu bir
toplum konumuna geçmiştir.
Belirli bir dönemde geçerli olan ekonomi kanunları ya da
teorileri başka bir dönemde geçerliliğini kaybedebilir. Örneğin klasik ekonomi
teorisinin belkemiğini oluşturan kanunlardan birisi “her arz kendi talebini
yaratır” biçiminde özetlenebilecek olan Say kanunudur. Bu kanun ekonominin
henüz tam olarak parasallaşmadığı ve takas (trampa, barter) ekonomisinin büyük
ölçüde geçerli olduğu dönemlerdeki durumu son derecede güzel biçimde
özetliyordu. Çünkü pazara satmak için koyununu getiren kişi onu pazara satmak
için koltuk getirmiş kişiyle değiş tokuşa soktuğunda her arz gerçekten de kendi
talebini yaratmış oluyordu. Ama ekonomi parasallaşıp da takas olayının yerini
parayla satınalma alınca işler karıştı. O zaman arzın mı talep yarattığı,
talebin mi arz yarattığı yoksa ikisinin de birbirini etkileyen bir ortamın mı
oluştuğu konusu net biçimde belirlenememeye başladı. İşin içine para girmeden
önce arz, talebi yaratıyordu, işin içine aracı olarak para girince talep arzı
yaratmaya başladı. Buna karşılık günümüzde bazen reklamlar öylesine etkili
olabiliyor ki bazı konularda arzın talebi yarattığına da tanıklık
ediyoruz.
Zamana göre değişebilen ekonomik kanunlara bir başka örnek
de İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth’in (1533 – 1603) danışmanı Sir Thomas
Gresham’ın adını taşıyan Gresham Kanunu’dur. I. Elizabeth’in babası 8. Henry, o
zamanki İngiliz parası olan ve gümüşten kestirilerek yapılan Şilin’in
içeriğindeki gümüşü yüzde 40 oranında azaltarak yerine diğer metalleri
koydurtmuş, böylece vergileri arttırmadan para miktarını artırarak kamu
harcamalarını karşılamaya yönelmişti. Tamamı gümüş içeren Şilinlerle yüzde 40’ı
başka metaller içeren Şilinler piyasada birlikte işlem görmekteyken bir süre
sonra tamamı gümüş olan Şilinler piyasadan kaybolmaya başlamıştı. Gresham bu
konuyu I. Elizabeth’e sunduğu raporda dile getirmiş ve tamamı gümüş olan Şşilinlerin
eritilerek gümüş olarak satıldığını ve piyasada giderek yalnızca karışık
metalli şilinlerin kaldığını belirtmişti. Gresham bunu ‘kötü para, iyi parayı
piyasadan kovar’ biçiminde formüle etmişti. Bu kanun, madeni paranın egemen
olduğu dönemde geçerliydi. Günümüzde artık çok büyük ölçüde kağıt para geçerli.
Birçok ülkede yüksek enflasyonun varlığı yerel paraların değer kaybına ve
sermaye hareketlerinin serbestliği çerçevesinde özellikle birinci derecede
rezerv para olarak kabul edilen Dolar’ın yerel parayla birlikte kullanılmasına
yol açıyor. Bu olguya teknik ifadesiyle ‘para ikamesi’ ya da sokak diliyle ‘dolarizasyon’
adı veriliyor. Bu gibi durumlarda, Dolar giderek yerel paranın yerini alıyor,
sözleşmeler, fiyatlandırmalar, ölçümler yerel paradan çok Dolara göre yapılır
hale geliyor. Bunun bir örneğini 2000’ler öncesinde Türkiye’de de yaşadık.
Hatta halen kısmen yaşamaya devam ediyoruz. Hala bazı satış anlaşmaları veya
kira sözleşmeleri Dolar ya da Euro üzerinden yapılıyor. Dolar veya Euro’nun
değer kaybı yerel paraya göre çok daha az olduğu için bu paralar işlemlerde
tercih edilebiliyor. Sadece işlemlerde tercih edilmekle kalmıyor mevduat
hesapları da bu paralar üzerinden açılabiliyor. İşte bu durumda eğer para
ikamesi çok yüksek düzeye çıkmışsa, örneğin ülkedeki işlemlerin yarıdan fazlası
Dolar ya da Euro ile yapılır hale gelmişse o zaman ‘iyi para kötü parayı kovar’
yasası işlemeye başlıyor. Buna da Thier Kanunu adı veriliyor. Görüleceği üzere
zaman değişmiş madeni paradan kağıt paraya geçilince ‘kötü para iyi parayı
piyasadan kovar’ biçimindeki ekonomi kanunu, tam tersine dönerek ‘iyi para kötü
parayı piyasadan kovar’ biçimini almıştır.
Ekonomi kanunları zaman geçtikçe değişime uğramanın yanısıra
yere ve ekonomik örgütlenme biçimine göre de değişebiliyor. Bugün ABD, İngiltere
veya Almanya’da ekonomi farklı kanunlara göre işlerken Afrika veya
Avustralya’daki ormanlarda yaşayan izole kabileler arasında farklı bir yasaya
göre işliyor. ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya’da piyasa ekonomisi kuralları
ve gelişmiş bir parasal ekonomi geçerliyken aynı durum Avustralya veya Afrika’daki ormanlarda izole olarak yaşayan
kabileler arasında söz konusu değil. Bu kabileler arasında kabile şefinin
koyduğu kurallara göre biçimlenen bir ekonomik sistem ve takas ekonomisi egemenliğini
sürdürüyor. Bir Amerikalı cebinde Dolarlarıyla bu kabilelerin arasına girse ve
Dolarları karşılığında bir şeyler satınalmak istese muhtemelen hiçbir şey alamaz.
Oysa her ikisi de yani Amerikalı da söz konusu kabile üyeleri de aynı zaman
diliminde yaşıyorlar. Ne var ki yaşadıkları yerler, içinde bulundukları
ekonomik sistem farklı. Ve bu farklılık bir tarafta geçerli olan ekonomik
kanunların öteki tarafta geçerli olmasına engel oluyor.
Ekonomi biliminin kanunlarının, teorilerinin geçerliliği
zamana ve yere göre değiştiği için bu anlamda evrenselliği de tartışma
konusudur. Onun için her ülkenin, genel ekonomik referanslardan yararlanarak, kendi
koşullarına uygun ekonomi politikaları üretmesi gereklidir.
Bu durumu özetleyen hoş bir iktisatçı şakası var: “Ekonomi,
tümüyle karşıt düşünceleri savunan iki kişinin, Nobel ödülünü
birlikte aldıkları tek daldır.”
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202636 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.