Türkiye Ekonomisinin Bugünkü Sorunları
I. İki farklı dönem
Türkiye ekonomisi 2003 ile 2014 arasında AKP tarafından
yönetildi ve yönetilmeye devam ediyor. Türkiye ekonomisinin bugünkü sorunlarını
teşhis edebilmek için bu 13 yıllık dönemi ikiye ayırarak incelemek doğru
olacak: 2003 ile 2012 yılları arasındaki 10 yıllık birinci dönem ve 2013
sonrasında şimdilik 2 yılı geride kalan ikinci dönem. Bu ikinci dönemin ilkinden
ciddi farklılıkları var ve bu farklar Türkiye ekonomisinin bugünkü sorunlarını
oluşturuyor.
Bugünün temel ekonomik sorunları
1. Büyüme düşüyor
Türkiye ekonomisi, 2003 ile 2012 yılları arasındaki on
yıllık sürede yüzde 5,1 büyüdüğü halde 2013 – 2014 (ilk yarı) yıllarında yüzde
3,7 oranında büyümüş bulunuyor. 2014 yılının tamamında ilk yarıdaki yüzde
3,3’lük büyümenin daha da düşeceğini tahmin ediyoruz. Bu durumda bu son iki
yıldaki büyüme ortalaması yüzde 3,4 dolayına gerileyebilir. Buna göre büyüme
ilk döneme göre ikinci dönemde 1,7 puan gerileme sergileyecek demektir. İktidarın
ilk on yılında yüzde 5’lik büyüme potansiyelini yakalamış olan Türkiye son iki
yılda potansiyelinin ciddi biçimde gerisine düşmüş görünüyor. Büyümedeki
düşüşün olumsuz bir etkisi de vergi gelirlerinde ortaya çıkıyor. Dolaylı
vergilerin ciddi ağırlık taşıdığı sistemde vergi gelirlerinde artış enflasyonun
altında kalıyor.
2. Cari açık başka sorunlar yaratarak düşüyor
Büyümedeki düşüşün doğal sonucu cari açığın da gerilemesi
olarak karşımıza çıkıyor. Son iki yılda cari açık önce yüzde 9,9’dan 7,4’e
oradan da yüzde 6’nın altına gerilemiş bulunuyor. Cari açıktaki gerileme iyi
haber gibi görünse de iki sıkıntılı gelişme söz konusu: (1) İlk on yılda yüzde
5,1 oranındaki ortalama büyümeye yüzde 5,2 oranındaki cari açık eşlik ederken
son iki yıldaki yüzde 3,4’lük ortalama büyümeye yüzde 6,7 oranındaki cari
açık eşlik ediyor. Bir başka deyişle Türkiye büyümesini düşürse bile cari
açığını aynı oranda düşüremiyor. (2) Cari açıktaki düşüş, ithalat ve
dolayısıyla ithalde alınan KDV’yi de düşürdüğü için vergi gelirlerinde
enflasyon veya kur artışıyla paralel bir artış ortaya çıkamıyor.
3. Bütçe açığı şimdilik iyi görünüyor ama sorunlar var
Bütçe açığı ilk 8 ayda denetim altında görünüyor. Açık 2,7
milyar TL, buna karşılık yaklaşık 31 milyar TL faiz dışı fazla söz konusu. Bu
görünüm ilk bakışta olumlu bir hava veriyor. Buna karşılık ilk 8 ayda bütçenin
faiz dışı harcamaları yüzde 13,5 artarken bütçenin vergi gelirleri yüzde 7
artmış bulunuyor. Yani harcamalar enflasyonun yaklaşık 4 puan üzerinde
artarken, vergi gelirleri enflasyonun 2,5 puan altında artıyor. Vergi
gelirlerindeki bu düşük artışın temel nedeni Türk vergi sisteminin dolaylı
vergilere olan bağımlılığına dayanıyor. Tüketim harcamaları düşünce KDV ve ÖTV
gibi harcamalardan alınan vergilerin, cari açık ve dolayısıyla ithalat düşünce
ithalde alınan KDV miktarı yeterince artamıyor. Sonuçta vergi tahsilatındaki
artış enflasyonun gerisine düşüyor. Harcamaları bu şekilde ayarlamak mümkün
olamadığı için Türkiye bir seferlik gelirlere dayalı bütçe yapısıyla idare
etmeye devam ediyor.
4. Enflasyon düşürülemiyor
Ağustos ayı itibariyle 12 aylık TÜFE enflasyonu yüzde 9,5.
Bu oran dünyanın en yüksek enflasyon oranlarından birisine işaret ediyor. Büyümenin
hızla düştüğü bir ortamda enflasyonun böyle yüksek bir düzeyde seyretmesi son
derecede sıkıntılı bir görünümü ortaya çıkarıyor. Büyüme, potansiyelin altına
düşmüşken böyle yüksek bir enflasyonun varlığı sıkıntıyı giderek büyütüyor.
5. Siyasal istikrarsızlık artıyor
Birçok konuyu olduğu gibi siyasal istikrar meselesini de
yanlış anlıyoruz ve seçimlerin tamamlanmış olmasını, tek başına iktidar
olunmasını, siyasal istikrar için yeterli sanıyoruz. Oysa Türkiye’ye yatırım
yapan yabancılar siyasal iktidarın kurumlarla (Merkez Bankası, yargı, sivil
toplum örgütleri gibi) kavgalı olmasını ciddi bir siyasal istikrarsızlık olarak
kabul ediyor. Bir başka konu Türkiye’yi batıdan giderek uzaklaştıran dış
politika alanında ortaya çıkıyor. Türkiye, özellikle IŞİD ile ilişkilerinde
samimiyetsiz bir ülke olarak algılanıyor. Bu algılama doğru olmayabilir ama algı
böyle.
Ekonomik istikrarın temel taşlarından birisinin siyasal
istikrar olduğu konusunda kuşku yok. Ne var ki siyasal istikrar seçimi kazanıp
tek başına iktidar olmaktan çok daha başka bir şey. Hatta bazen tek başına
iktidar olmak, eğer bu güç kurumlarla kavga etmek, onların bağımsızlığını
tehdit etmek aşamasına geliyorsa. siyasal istikrarsızlığın nedenleri arasında
bile kabul edilebiliyor.
6. Dış finansman işin anahtarı
Önümüzdeki bir yıl içinde Türkiye’nin dış finansman ihtiyacı
kabaca 210 milyar dolar (170 milyarı bir yıl içinde vadesi geleceği için
ödenmesi gereken dış borçlar, kalanı ise cari açık.) İç tasarrufun yetersiz
kaldığı bir ortamda dış finansman ihtiyacının bu kadar yükselmiş olması
Türkiye’nin kırılgan ekonomilerin başında yer almasına yol açıyor. Bu dış
finansman baskısı faiz – kur kısır döngüsünün de temelini oluşturuyor.
Fed’in bizi olumsuz etkileyebilecek kararları, jeopolitik
risklerdeki artış gibi bizim elimizde olmayan nedenlerle dış finansmana erişim
sıkıntısıyla karşılaşmamız halinde faiz – kur kısır döngüsü bizi daha ağır
biçimde etkileyecek gibi görünüyor.
II. Temel ekonomik sorunların yarattığı ortam
1. Faiz – kur kısır döngüsü
Türk vatandaşı bugün tasarrufuna karşılık negatif faiz
alıyor. Bankaların mevduat faizi kabaca yüzde 9’lar düzeyinde. Buradan yüzde 15
stopajı düştüğümüzde net faiz yüzde 7,7’ye geriliyor. Bugünden bir yıl
sonrasına bakıldığında enflasyonun yüzde 8’in altında olacağını söylemek kolay
değil. Bu durumda reel faiz negatif demektir. Yani parasını bankaya ya da
tahvile yatıran Türk vatandaşı negatif faiz alıyor. O nedenle de tasarrufunu
artırmıyor. Buna karşılık yabancı yatırımcılar paralarını Türkiye’ye yatırdığında
yüzde 6’ya yakın reel faiz elde ediyorlar. Çünkü onların ülkesinde enflasyon
yüzde 2 dolayında bulunuyor. Bizim sistemimiz Türk tasarrufçunun birikimini
yabancı tasarrufçuya aktarmaya yarıyor.
Bu aşamada faizi düşürdüğümüzde Türk tasarruf sahibi daha da
kaybediyor ancak yabancı yatırımcı da getirisi düştüğü için parasını alıp
gidiyor. Onlar gidince kur yükseliyor. Bu kez Türk tasarruf sahipleri faiz
kazanamadığı TL’den çıkıp anaparayı korumak için dövize dönüyor. Bu aşamada
telaş başlıyor ve faizi yükseltiyoruz. Böylece faiz – kr kısır döngüsünde
bocalayıp duruyoruz.
2. Kısa vadecilik
Türkiye’de siyasal iktidarlar çözümleri hep kendi siyasal
ömürlerine göre ayarlamaya çalışıyorlar. Bu ömür de çok uzun bir ortalamaya
sahip olmadığı için uzun vadeli çözümlere hiç girişilemiyor ve kısa vadeli,
daha çok günü kurtarmaya yönelik, geçici çözümler geliştiriliyor. Oysa kısa
vadeler birbirinin üzerine eklenince uzun vade oluyor. Dolayısıyla kısa vadede
geçici olarak çözdüğümüz sorunlar orta – uzun vadede karşımıza daha büyük
sorunlar olarak çıkıyor.
Tarihinin hiçbir aşamasında yapısal reformları kendi kararı
ve isteğiyle gerçekleştirememiş bir ülke Türkiye. Bu reformları ya yabancılar
söylediği için ya da krize girdiği için zorunlu olarak yapmış. Onun için uzun
vadeli çözümleri hep elinin tersiyle itmiş ve kısa vadeli çözümlerle zaman
kazanmaya çalışmış.
AKP iktidarı, Türkiye’de çok partili demokratik yaşama
geçildikten sonra en uzun süre iktidarda kalmayı başarmış bir iktidar. Eğer ilk
on yıl içinde bu sözünü ettiğimiz yapısal reformlara girişmiş olsaydı halen
devam etmekte olan bu ikinci döneminde bu sorunların pek çoğunu aşmış
olacaktık. Tabii bunları yapsaydı o dönemde oy kaybı ne kadar olurdu ya da
iktidarda kalmayı sürdürebilir miydi bunu bilemeyiz. Çünkü bu yapısal
reformların bir bölümü oy kaybettirici adımlar.
III. Kritik soru
Bugün geldiğimiz aşama artık kısa vadeli çözümlerin
yetmeyeceği bir aşama. Yani kendi isteğimizle yapmadığımız yapısal reformları
zorunlu olarak yapmamız gereken aşamadayız. Bu noktada karşımızdaki iki
alternatiften birisini seçmek durumundayız: (1) Orta - uzun dönemde rahata kavuşmak için kısa
dönemde sıkıntı çekmeyi göze alacağız ve yapısal reformları kriz çıkmadan
yapacağız. (2) Orta – uzun dönemi kadere bırakıp günü kurtaracak çözümlerle bu
sıkıntıları erteleyebildiğimiz kadar erteleyip kısa vadede sıkıntıya
girmeyeceğiz.
Sizce hangisini yapacağız? Yapısal reformlara girişip
geleceği mi kurtaracağız yoksa geçici çözümlerle günü kurtarmaya devam mı
edeceğiz?
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202694 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.