Ne Pahasına?
'Son ırmak kuruduğunda, son ağaç yok olduğunda, son balık öldüğünde beyaz adam paranın yenmeyen bir şey olduğunu anlayacak.' Kızılderili sözü
Birisi bir şey yapmayı planladığını söylediğinde iktisatçının ilk sorusu “ne pahasına?” sorusudur. Bu soru ekonomide alternatif maliyet (vazgeçme maliyeti ya da tercih maliyeti) diye bilinen konuya götürür bizi. Her seçim bir vazgeçmedir. Diyelim ki ayın son günü, işten çıktınız ve cebinizde sadece 25 TL var. Evde yiyecek hiç bir şey yok. Karnınız acıkmış ve sinemada görmeyi çok istediğiniz bir film oynuyor. Bu parayla gidip bir şeyler yiyebilir veya sinemaya gidip patlamış mısır ve içecek bir şey alıp film izleyebilirsiniz. İlkinde açlığınızı çok daha iyi giderir, ikincisinde ise görmeyi çok istediğiniz filmi, açlığınızı daha az gidererek izlemiş olursunuz. Diyelim ki bir şeyler yemeyi tercih edip parayı yemeğe harcadınız. Bu durumda sinemaya gidip film izlemekten vazgeçmiş olursunuz. Eğer film oynamaya devam ediyorsa aybaşında maaşınızı (ya da harçlığınızı) aldıktan sonra o filme yeniden gitme imkanınız olabilir. Ama eğer o filmin son gösterim günüyse bir daha o filmi sinemada görme olanağınız olmayabilir.
Yemek yemek ile sinemaya gitmek arasında yaptığınız tercihin
iki türlü maliyeti vardır. İlki yaptığınız işe ödediğiniz fiyattır. Yemeğe 25
TL ödemişseniz o yemeğin size maliyeti budur. Yemek yemeği tercih edip sinemaya
gitmemişseniz, yemek yemenin maliyeti, film izlemek, patlamış mısır yemek ve
içecek içmekten vazgeçmektir. Buna alternatif maliyet diyoruz.
Bütün ekonomik işlemlerin fiyat ile ölçülebilen bir dolaysız
maliyeti bir de alternatif maliyeti vardır. Bazen siyasetçiler “kendi uçağımızı
kendimiz yapalım” derler. İktisatçılar burun kıvırır. Toplum büyük ölçüde
siyasetçiye hak verir. Oysa iktisatçının burun kıvırması boşuna değildir. Uçak
yapmak kolaydır. Bütün mesele ne kadar para harcayacağınız meselesidir. Eğer
100 milyon dolara mal ettiğiniz uçağı başkaları 50 milyon dolara yapıyorsa
sizin o uçağı yapmanız sadece bir gösteriş yatırımından ibarettir. Ve o aşamada
iktisatçı o kritik soruyu sorar: “Ne pahasına?” Yanıt sanırım “halkın refahı
pahasına”dır. Çünkü o uçağı 50 milyon dolara satın almak yerine 100 milyon
dolara yaparak harcanan ek 50 milyon dolarla okul, yol, köprü vb yapımından
vazgeçilmiştir. Bu durumda o uçağın maliyeti parayla değil vazgeçilen okul,
yol, köprü vb sayısıyla ölçülür. Aslında daha ileri bir soru böyle bir uçağa
gerek olup olmadığı sorusudur. Çünkü bunu sorguladığımız zaman gereksiz maliyet
50 milyon dolardan 100 milyon dolara, alternatif maliyet de çok daha fazla
sayıda okul, yol, köprü vb ye yükselir.
Bu tür alternatif maliyetler bir kişinin veya bir toplumun
katlanması gereken maliyetlerdir. Bir de bütün insanlığın, hatta bütün
canlıların katlanması gereken maliyetler var: Çevrenin tahrip olması.
Kapitalizmin yaşamımıza getirdiği en büyük kötülük kar
maksimizasyonu gibi, büyüme gibi kavramlardır. Büyüme mesela, sihirli bir
kavram gibi sürekli çevremizde dolaşıp duruyor. Her gün bunu konuşuyoruz:
“Bizim şirket büyüyor”, “işimi hızla büyütüyorum”, “ekonomi büyüyor”, “Avrupa
büyüyemiyor.” Neredeyse her şeyi büyümeyle ölçer olduk. Kapitalizmin beynimize
yerleştirdiği çip bunu empoze ediyor sürekli. İktisatçı olarak her konuda
sorduğumuz “ne pahasına?” sorusunu burada nedense soramıyoruz. Oysa her büyüme,
doğanın, çevrenin biraz daha aşındırılmasıyla mümkün olabiliyor. Ekonominin
büyümesi için yeni enerji santrallarına, yeni yollara, yeni fabrikalara, yeni
hava limanlarına, köprülere, daha çok üretime ihtiyaç var. Bunların hepsi
doğanın biraz daha yok edilmesiyle yapılıyor. Yeni hava limanları eski
ormanların yok edilmesiyle, yeni yollar, köprüler eski tarlaların
betonlaştırılmayla yapılıyor. Üstelik bu yeni yollar, köprüler bir süre sonra yeni
araçların trafiğe girmesini teşvik ediyor, trafik arttıkça hava kirliliği
artıyor. Daha çok üretim için daha çok tüketim yapılıyor.
Nüfus artışı da doğaya zarar veriyor. Çin ve Hindistan gibi
dünya nüfusunun neredeyse yarısını barındıran iki ülkede ortalama refah düzeyi
henüz Avrupa ve Amerika’nın ortalama refah düzeyinden uzakta. Bu iki ülkede
refah düzeyi hızla yükselir de halkın çoğu buzdolabı, çamaşır makinesi, bulaşık
makinesi, klima gibi çevreye zarar veren dayanıklı tüketim mallarını ve
deterjan, şampuan gibi suları kirleten tüketim maddelerini yaygın biçimde talep
edip kullanmaya başlarlarsa çevreye verilen zarar katlanarak artacak. Bu iki
ülke sonuçta büyümüş olacak ama doğa küçülmüş olacak.
Ekonomik büyümeden vazgeçelim demiyorum yanlış anlaşılmasın.
Ama her konuda olduğu gibi bunda da sınırlar olduğunu kabul etmek gerekiyor.
Sınırları çok zorladığımızda her konuda olduğu gibi burada da işler karışıyor.
Ekonomide asıl olan alternatif maliyettir. Her tercih bir
alternatif maliyet taşır. Bazen tercih edilmediği için pişmanlık duyulan
alternatife geri dönüp onu da tercih etme şansını yakalamak mümkün olabilir. Ekonomik
büyümenin alternatifi doğanın küçülmesidir. Ve bu tercihte ne yazık ki geri
dönüş yok.
Bir Kızılderili Öyküsü
Bir gün New York’ta bir
grup iş arkadaşı yemek molası için dışarı çıkıp caddede yürümeğe başlarlar. İçlerinden
birisi Kızılderilidir. Yürürlerken Kızılderili bir cırcır böceği sesi duyduğunu
söyler. Diğerleri gülerek, bu kadar gürültü arasından cırcır böceği sesinin
duyulamayacağını iddia ederler. Kızılderili cırcır böceği sesinin geldiğini
söylediği yöne doğru gider. Arkadaşlarından birisi onun nereye gittiğini
gözlemek için onu izler. Gerçekten de o kadar yüksek binanın arasındaki küçücük
bir yeşillikte cırcır böceğini bulurlar. Arkadaşı “Sende insanüstü güçler var o
kadar gürültü içinden bu böceğin sesini duyman bir mucize” der. Kızılderili “Bu
sesi duymak için insanüstü güçlere sahip olmak gerekmez” diyerek arkadaşına
kendisini izlemesini işaret eder. Kaldırımın ortasında durur ve cebinden
çıkardığı madeni parayı yere atar. İnsanlar madeni paranın düşme sesini duyunca
sesin geldiği yöne bakarak ceplerini yoklamaya ve paranın kendilerinden düşüp
düşmediğini araştırmaya başlarlar. Kızılderili arkadaşına dönerek “Önemli olan
nelere değer verdiğindir. Her şeyi ona gore duyar ve hissedersin” der.Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026115 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.