Talep Enflasyonu mu Var Maliyet Enflasyonu mu?
Enflasyon nedir?
Bir ekonomide fiyatlar genel düzeyinin sürekli olarak
artması haline enflasyon diyoruz. Bu tanımdaki iki noktaya dikkat çekmek
istiyorum: (1) Tek tek fiyatlar değil genel olarak fiyatların düzeyi artmış olacak.
Birkaç malın fiyatının artması enflasyon değildir. (2) Artışın sürekli olması
gerekecek. Bir defa görülen fiyat artışına enflasyon demiyoruz.
Bir ekonomide enflasyonun kökeninin bilinmesi enflasyonla
ilgili soruları doğru yanıtlamak için gereklidir. Enflasyon iki kökenden
beslenebilir: (1) Talep kökenli enflasyon, (2) Arz (maliyet) kökenli enflasyon.
Talep kökenli
enflasyon: Eğer bir ekonomide talep kökenli sorunlar varsa yani örneğin arz
miktarı değişmediği halde talep miktarı artıyorsa o zaman ekonomide talep
kökenli enflasyon oluşur. Yalnızca 100 ekmek üretilen ve 1 TL’den satıldığında ekmeklerin
tümü tüketilen bir ekonomi düşünelim. Varsayalım ki bir sonraki dönemde talep
miktarı 110’a çıkmış fakat ekonomi bu kadar ekmek üretememiş olsun. Bu durumda
talep sahipleri ekmeğe daha fazla fiyat vermeye razı olacaklar ve ekmeğin
fiyatı artacak, örneğin 1,10 TL’ye yükselecektir. Eğer bir sonraki dönemde arz
yine 100 adet ekmekte kalırken talep miktarı 120 ekmeğe yükselirse ekmek fiyatı
da örneğin 1,20 TL’ye çıkacaktır. Bu, talep enflasyonudur.
Talep enflasyonu çeşitli nedenlerle ortaya çıkar. Örneğin
nüfus artmışsa talep de artar. Ya da her şey sabitken merkez bankası piyasaya
daha fazla para sürmüş ve bu para tüketicinin eline geçmişse talep yine artar.
Talep enflasyonunu önlemenin yolu insanları daha fazla tüketimden vazgeçirip
tasarrufa yönlendirmekten geçer. Bunun da yolu faizlerin artmasını sağlamaktan
geçer.
Arz (maliyet) kökenli
enflasyon: Eğer bir ekonomide arz yönlü sorunlar varsa yani örneğin arzda
daralma ya da maliyetlerde artış oluşmuşsa o ekonomide arz yönlü enflasyonist
baskıdan söz edilebilir. Arzda daralma, talep düşmediği halde üretim miktarında
düşüş olması halidir. Ki bu fiyatların yükselişe geçerek enflasyon oluşmasına
yol açabilir. Maliyetlerde artış üç şekilde ortaya çıkabilir: (1) Üretim
faktörlerine ödenen bedellerde artış olabilir (ücret artışı, kira artışları, finansman
maliyetleri ve dolayısıyla faizlerde artış.) (2) Girdi fiyatlarında artış olabilir
(üretimde kullanılan hammadde, ara malı, sermaye malı fiyatları artabilir.) (3)
Kurlarda artış ortaya çıkabilir. Bu durumda üretimde kullanılan ithal
girdilerin fiyatları artabilir. Petrol, doğalgaz fiyatlarında artışın etkilediği
enerji fiyat artışlarına ek olarak kurda ortaya çıkan artışlar bu tür
girdilerin ithal fiyatlarını dolayısıyla firmaların üretim maliyetini artırır.
Yalnızca 100 ekmek üretilen ekonomimize geri dönelim. Diyelim
ki bütün bu ekmekleri bir tek fırın üretmektedir. Bu fırında bir işçi
bulunduğunu, fırının, ithal doğalgazla çalıştığını, ekmek üretimi için un,
maya, su kullanıldığını, ekmek üreten makinenin değişken faizli banka
kredisiyle alınmış olduğunu varsayalım. İşçinin ücreti sürekli artıyorsa bu
üretim faktörleri bedellerindeki artışın yarattığı bir maliyet enflasyonuna yol
açar. Kurlar sürekli yükseliyor ve o nedenle ithal doğalgazın fiyatı ve
elektriğin fiyatı sürekli artıyorsa o zaman bu maliyetlere de yansır ve ekmek
fiyatları da buna uyum göstererek sürekli artar ve enflasyona neden olur. Ekmek
üretiminde girdi olarak kullanılan un, maya ve suyun fiyatı sürekli artarsa bu
da maliyetleri artıracağı için enflasyona yol açar. Aynı şekilde bankadan
alınan değişken faizli kredinin faizi de sürekli artış gösterirse bu da
maliyetleri artırıcı bir etki yapar ve enflasyona neden olabilir. Burada
saydığım bütün artışlar sürekli olması halinde enflasyon olarak adlandırılır, bu
artışlar bir defalık artış olarak ortaya çıkmışsa enflasyon olarak
adlandırılmaz, fiyat artışı olarak kabul edilir.
Türkiye’de durum
Türkiye’de 2014 yılında yıllık ortalama manşet enflasyon
(TÜFE ile ölçülen enflasyon) yüzde 8,9 oldu (yılsonu enflasyonu yüzde 8,17
olmakla birlikte bu hesaplarda yıllık ortalama enflasyona bakılır.) Bu
enflasyonun kökeni nedir? Talep enflasyonu mu yoksa arz enflasyonu mu yoksa her
ikisin de bulunduğu bir karma enflasyon mu söz konusu? Bu soruya yanıt
verebilmek için önce talebi etkileyen unsurlara bakalım.
Talep enflasyonu var mı?
İlk sorumuz para arzında talepte artış yaratabilecek bir
yükselme oldu mu sorusu olacaktır. Para arzını çeşitli şekillerde ölçüyoruz.
Geniş para arzına (M3) baktığımızda 2013 yılsonuna göre yüzde 14 dolayında bir
artış olduğunu görüyoruz. Büyümenin yüzde 4 beklendiği bir yıl için yüzde 14
dolayındaki bir para arzı artışının makul karşılanması zordur. Para arzındaki bu
10 puanlık artışın talepte bir artışa neden olup olmadığını inceleyebilmek için
talep cephesine bakalım. Öte yandan para arzındaki artış oranı aşağı yukarı kurdaki
artışla örtüşüyor.
Talepte bir artış olup olmadığını yanıtlayabilmek için ilk
olarak tüketicilerin eğilimlerini izlediğimiz anketlere bakmamız gerekiyor. Bu
anketlere baktığımızda talebin arttığını gösteren bir değişim göremiyoruz.
Örneğin tüketici güven endeksi 2013 sonunda 75 iken 2014 sonunda 67’ye
gerilemiş görünüyor. İkinci bir gösterge olarak hanehalklarının nihai tüketim
harcamalarının GSYH içindeki payına bakıyoruz. 2013 yılında GSYH’nın yüzde
71,2’si hanehalklarının nihai tüketim harcamalarından oluşurken 2014 yılında bu
oran yüzde 70,5’e gerilemiş görünüyor. Demek ki 2014’de talepte artış olmamış,
tam tersine düşüş yaşanmış. Bunlara ek olarak Kalkınma Bakanlığı’nın Ekonomik
Gelişmeler başlıklı raporlarında ve TCMB’nin Enfasyon Raporlarında iç talepte
2014 yılında elle tutulur bir kıpırdanma olduğunu gösteren bir saptamaya
rastlayamadık.
O halde 2014’de yaşanan enflasyonun, Para arzındaki artışa karşın,
talep kökenli olduğunu söylemek mümkün görünmüyor.
Arz enflasyonu mu söz konusu?
Gelelim işin arz (maliyet) yönüne. Buradaki sorumuz şu olacak:
2014’de maliyetlerde artışa neden olan bir gelişme oldu mu? Yani üretim
faktörlerinin gelirleri (ücretler, kiralar, faizler ve karlar) arttı mı?
Üretimde kullanılan girdilerin fiyatları yükseldi mi? Kurlar arttı mı? Bu
soruların yanıtları bizi Türkiye’de yaşanan enflasyonun arz enflasyonu olup
olmadığına götürecek bizi. Bunlara tek tek bakalım. Ücretlerin, ortalama
olarak, enflasyon kadar artış gösterdiğini ve bu şekilde enflasyona katkı
yaptığını genel olarak söyleyebiliriz. Ne var ki ücretler geçmiş enflasyona
göre artırıldığı için gelecek enflasyonu artırıcı yönde katkı yapabilmesi için
geçmiş enflasyonun üzerinde artmış olması gerekiyor. Ücretlerde bu tür
istisnalar olsa da genel olarak ortalama ücretlerin geçmiş enflasyona göre
ayarlandığı için ücretlerin enflasyona katkısının sınırlı kaldığını
düşünüyorum. Kurlardaki artış için sepet kura (½ USD + ½ Euro) bakıyoruz. 2013
yılı sepet kurun ortalaması 2,31 iken 2014 yılında 2,55 olmuş. Yani yüzde 10’un
üzerinde artış sergilemiş. Faizlerdeki artış da aynen kurdaki artış gibi yüzde
10’un biraz üzerinde gerçekleşmiş.
Şimdi de bu giderlerin toplam firma maliyetlerindeki
ağırlıklarına bakalım. Aşağıdaki tablo Yüncüler ve Öğünç’ün, Firma Maliyet
Yapısı ve Maliyet Kaynaklı Enflasyon Baskıları, TCMB Çalışma Tebliği No: 15/3
adlı çalışmalarından alınmıştır. Bu tablonun hazırlanmasında yazarlar, 20’den
fazla işçi çalıştıran firmaları hesaba katmıştır. Hesaba aldıkları firma sayısı
38.997’dir. Hesaplamayı, 2006 – 2011 yılları ortalamasını esas alarak
yapmışlardır.)
Maliyet Kalemleri
|
Giderlerin Ağırlığı (%)
|
Personel giderleri
|
23,6
|
Hammadde giderleri
|
41,5
|
Elektrik giderleri
|
2,0
|
Yakıt ve akaryakıt giderleri
|
3,6
|
Kira (bina + makine, teçhizat
kiraları)
|
3,1
|
Finansman giderleri (faizler,
komisyonlar vd)
|
3,6
|
Faaliyetle ilgili diğer
giderler
|
15,2
|
Diğer
|
7,4
|
Toplam
|
100,0
|
Görüleceği üzere Türkiye’de tarım dışında (sanayi, hizmet ve
inşaat sektörleri) yer alan firmalarda maliyetlerin ağırlığı hammadde ve
personel giderlerinde toplanmaktadır. Demek ki fiyat artışlarında en etkili iki
kalem hammadde (yani girdi) fiyatları ve üretim faktörlerinden emeğin fiyatı
olan ücretlerdir. 2014 yılında ücretlerdeki artışın enflasyon düzeyinde
olduğunu, buna karşılık hammadde fiyatlarındaki artışın kurlardaki artış da
dikkate alındığında en az yüzde 10 dolayında olduğunu hesaplıyoruz. Elektrik
giderleri, yakıt ve akaryakıt giderleri kalemlerini de hammadde gibi kurla
yakın ilişkili kalemler olarak düşünmek gerekir.
Finansman giderlerinin toplam maliyetler içindeki payı
sadece yüzde 3,6’dır. Bunun tamamı faiz değildir. Yaklaşık 0,5 puanı diğer
giderler olduğu düşünülmektedir. Demek ki faizin toplam maliyetlerdeki payı
yüzde 3’ten ibarettir.
Kur ile faiz ilişkisi
Türkiye gibi yüksek dış finansman ihtiyacı olan ekonomilerde
yabancı paraların yerli para ile olan ilişkisi büyük ölçüde faiz - risk
dengesiyle belirleniyor. Eğer bu tür bir ekonomide riskler yüksekse (yani
örneğin cari açık yüksek, dış finansman ihtiyacı yüksek, siyasal belirsizlikler
söz konusu, mali disiplinde sorunlar varsa) o zaman yabancı para çekebilmek
için faizlerin yüksek tutulması gereği vardır. Aksi takdirde dış finansman
girişi azalır ve kurlar yükselir. Kurlar yükselince riskler yükselir, dış
finansman kaynaklarının gelmesi azalacağı gibi içeridekiler de dışarı çıkmaya
başlar. Kurların yükselmesi yukarda ayrıntısıyla değindiğim gibi enflasyonun
yükselmesine yol açar. Dalgalı kur rejimi uygulayan açık bir ekonomide paranın
iç değeriyle dış değeri birlikte hareket eder. Yani enflasyon oluşmuşsa paranın
dış değeri de düşer ya da paranın dış değeri düşmüşse enflasyona yol açar. Bu
durumda tek çözüm faizi yükselterek dış finansman için yeniden çekim alanı
yaratmaya çalışmaktır. Böylece yabancı kaynaklar içeri çekilmiş ve kurlar
düşürülmüş, enflasyon da denetim altına alınmış olur.
Sonuç
Buraya kadar yaptığımız açıklamalardan çıkardığımız ilk
sonuç 2014 yılında Türkiye’de yaşanan enflasyonun ağırlıklı olarak yüksek kur
ve yüksek petrol fiyatlarının yarattığı maliyet artışlarından kaynaklandığı
sonucudur. İkinci olarak faiz giderlerinin, toplam maliyetler içindeki payının düşüklüğüne
bakarak tek başına enflasyona neden olmasının mümkün olmadığını net bir biçimde
söyleyebiliyoruz. Vardığımız bu ikinci sonuç, ‘yüksek faizin enflasyona neden
olduğu’ biçimindeki tezin yalnızca bir şehir efsanesinden ibaret olduğunu ortaya
koyuyor. Bu iki bulguyu birleştirerek ulaştığımız üçüncü sonuç; TCMB’nin, 2014
başında faizi artırarak kuru denetim altına almasının 2014 yılının bu enflasyon
oranıyla bitmesini sağladığı şeklindedir. Bir başka ifadeyle eğer TCMB, yılın
ilk ayında politika faizini yüzde 4,5’dan yüzde 10’a çıkarmasaydı 2014’ü büyük
olasılıkla çok daha yüksek bir enflasyon oranıyla bitirecektik. Tabloda yer alan
hammaddelerin çoğunun, elektriğin bir bölümünün, yakıt ve akaryakıtın neredeyse
tamamının ithal malı olduğunu ve kurla fiyatlandığını dikkate aldığımızda
gördüğümüz budur.
İster beğenelim ister beğenmeyelim ekonomi bir bilimdir. Ve
her bilim gibi objektif bir takım dayanakları vardır. Bilimden biraz daha uzak
olan bu objektifliği subjektif isteklere göre biçimlendirmeye çalışan ekonomi
politikasıdır. Onun için ekonomi, bilim olarak tanımlanırken ekonomi politikası,
bilimle sanatın karışımı olarak tanımlanıyor. Bana sorarsanız ekonomi bilimini
oluşturan bilim ve sanat ikilisinin yanına siyaseti de katmak gerekiyor. Bugün
yaşadığımız sorunların sorumlusu ekonomi bilimi değildir. Sorun, ekonomi bilimi,
siyaset ve sanatın bir araya gelmesiyle oluşturulan ekonomi politikasında,
ağırlığın ekonomi bilimi yerine siyaset ve sanata verilmesinden kaynaklanıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202650 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.